सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१०८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

---

[वाम-भागः]

मेतदधुना त्वद्दानमदैनयोर्मध्ये क नु विजेष्यतीति विषये दोलायते मे मनः ॥ १९१ ॥ यः पृष्ठं युधि दर्शयत्यरि- भटश्रेणीषु यो वक्रतां स्वां प्रत्यैव बिभर्ति यश्च किरति क्रूरध्वनिं निष्ठुरम् । दोषं तस्य तथाविधस्य भजतश्चापस्य गृह्णन्गुणं विख्यातः स्फुटमेक एव हि भवान् सीमा गुण- ग्राहिणाम् ॥ १९२ ॥ देव त्वं जय यस्य राजति महाराष्ट्रीकु- चोच्चं कुलं लाटीबाष्पृदु नर्म चेदिवनितानाम्भीगभीरं मनः। आभीरीकटिविस्तृता मतिरसिर्गोडीकचश्यामला कर्णाटीरति- निष्ठुरो रणरसः कीरीमुखाभं यशः ॥ १९३ ॥ ते कौपीन- धनास्त एव हि परं धात्रीफलं भुञ्जते तेषां द्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्तैरेव लब्धा $^{४}$क्षितिः । तैरेतत्सैमलं$^{५}$कृतं निज- कुलं किंवा बहु ब्रूमहे ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता रुष्टेन तुष्टेन वा ॥ १९४ ॥ साशङ्कस्य समाकुलीकृतमतेरत्यन्त- निस्तेजसरिच्छिन्नाङ्गस्य विकम्पमानहृदयस्यारूढमन्योर्दृशम् । लज्जां सत्यजतः क्रमं विमृशतो विन्नान्बहून्पश्यतः क्लेशो योऽर्थिजनस्य वक्तुमनसो मा भूत्स ते विद्विषाम् ॥ १९५ ॥ नो कामः प्रतिहन्यते प्रणयिषु स्वेमेऽपि नाथ त्वया नैवाधः- कुरुषे वृषं द्विरसना व्याला न ते वल्लभाः । नो बह्वक्षस्तव मूर्तयो न च तनुर्हित्यं जडानुग्रहव्यग्रा नो विषमा च दृक्त्वमथ च ख्यातः क्षितावीश्वरः ॥ १९६ ॥ $^{६}$संग्रामाङ्गण- संगतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्ते- नापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ १९७ ॥ हारानाहर देव चन्द्रधवलान्रो- चेतयोश्चेस्तटीं संप्राप्ते त्वयि सैन्यवारणगणैर्मज्जद्भिरुत्क्षो- भितम् । सिन्दूरारुणमम्बु मेघपटलीपीतोञ्झितं शुक्तिषु खल्यैरेव दिनैः करिष्यसि महीमाताग्रमुक्ताफलम्॥१९८॥ कृष्णत्वं घनमण्डलस्य गलितं लग्नं मुखे त्वद्विषां विद्युद्दाम जगाम तावकमर्तिं गर्जिर्भवद्दुन्दुभिम् । वृष्टिस्त्वत्परिपन्थि- पार्थिववधूनेत्रेषु चक्रे स्थितिं चापं ते वसुधाधिनाथ बलभि- त्कोदण्डकान्तिः श्रिता ॥ १९९ ॥ नालिङ्गन्ति कुचद्वयं भवदिभप्रोत्तुङ्गकुम्भद्वयत्रासाद्वेणिलतासु नैव दधति प्रीतिं तवासिभ्रमात् । भ्रूभङ्गान्नभवदीयदुर्वधरनुर्ग्रान्त्या भजन्ते न ते वैरिक्षोणिभुजो निजाम्बुजदृशा भूमण्डलाखण्डल ॥२००॥

---

[दक्षिण-भागः]

अस्य क्षोणिपतेः परार्धपरया लक्षीकृताः सख्यया$^{१}$ प्रेक्ष- चक्षुर्वेक्ष्यमाणबधिरश्राव्याः$^{२}$ किलाकीर्तयः । गीयन्ते स्वरम- ष्टमं कलयता$^{३}$ जातेन वन्ध्योदरान्मूकानां प्रकरेण$^{४}$ कूर्भर- मणीदुग्धोदधे$^{५}$ रोधसि ॥ २०१ ॥ द्वारं खङ्गिभिरानृतं बहि- रपि प्रस्विन्नगण्डैर्गजैरन्तः कञ्चुकिभिः स्फुरन्मणिधरैरध्या- सिता भूमयः । आक्रान्तं महिषीभिरेव शयनं त्वद्विद्विषां मन्दिरे राजन्सैव चिरंतनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्य- स्थितिः ॥ २०२ ॥ शौर्यं केसरिणा परोपकरणं कल्पद्रुमे- णार्पितं लावण्यं मकरध्वजेन च शरच्चन्द्रेण शुभ्रं यशः । धैर्यं ते कमठाधिपेन विपुलं गाम्भीर्यमम्भोधिना सौभाग्यं तु तवैव केवलमिदं तत्केन नो विद्महे ॥ २०३ ॥ कामं कामसमस्त्वमत्र जगति ख्यातोऽसि यत्सर्वदा रूपे- णैव महीपते तव धनुःपाण्डित्यमन्यादृशम् । त्वं यस्मिन्वि- शिखं विमुञ्चसि तमेवोद्दिश्य मुक्तत्रपं नुञ्चत्कञ्चुकमुद्गत- स्पृहदहो धावन्ति देवाङ्गनाः ॥ २०४ ॥ सर्वे लुण्ठित- मुद्धटैस्तव भटैस्तेन द्विषत्सुभ्रुवक्ष्णाय त्वयि योजि- ताञ्जलिपुटं काकूक्तिमातन्वते । त्राणं दूरत एव तिष्ठतु मनस्तासां त्वया लुण्ठितं तद्गम्भीरं वदामि कुप्यसि न चेत्साधोरयं कः क्रमः ॥ २०५ ॥ कोदण्डस्तव हस्तगो हृदि वलत्यर्तिस्तव द्विषिणां त्वं दाता रभसेन मार्गणगण- स्तानेव संसेवते । देव त्वं तु जयस्रमित्रमनिशं ते यान्ति वैकुण्ठतां सम्ग्रामे तव भूपते महदिदं चित्रं समालोक्यते ॥ २०६ ॥ मेदिन्यां विषमेषुरित्यनुदिनं शृङ्गारवीरोद्धटा- चार्यः श्रीजगतीपतिः कमलदृक्कैर्नाम नो गीयते । शय्यायां च रणाङ्गणे च पतिताः सीदन्ति निश्चेतनाः कामिन्यश्च विरोधिनश्च शतशो येनामुना खण्डिताः ॥ २०७ ॥ दोर्दण्ड- द्वयकुण्डलीकृतलसत्कोदण्डचण्डाशुगध्वस्तोद्दण्डविपक्षमण्डल- मथ त्वा वीक्ष्य मध्यैरणम् । वलगद्भाण्डिवमुक्तकाण्ड- वलयज्वालावलीताण्डवभ्रश्यत्खाण्डवरुष्टपाण्डवमहो को न क्षितीशः स्मरेत् ॥ २०८ ॥ को दण्डं न ददाति देव भवते कोदण्डमातन्वते को नारातिरुपेति पारमुदधेः कोणारुणे लोचने । का कुक्षान्तरमेत्य वैरतरुणी काकुं न वा भाषते राजन्नार्जित वारणे तव पुरः को वा रणे वर्तताम् ॥२०९॥ दृष्ट्वा मण्डलमध्यलग्नमधुलिड्डेतण्डलक्षस्फुरत्तत्कोदण्डल्सह- तेषु लहरीः को न क्षमाखण्डले । खारात्ताण्डवभागकाण्ड- वनमुग्धाराज्वलत्खण्डवक्रुध्यत्पाण्डवकाण्डवर्षमतुलं ब्रह्माण्ड-

---

[पाद-टिप्पण्यः / Footnotes]

[वाम-पादटिप्पणी] १ कौपीनमेव धनं येषाम्, पक्षे, -कौ पृथिव्यां पीनधनाः पुष्ट- धना २ आमलकीफलम्, पक्षे,-पृथ्वीफलम्, राज्यमित्यर्थः ३ न दन्ति पदच्छेदः गजाश्वसमूहाः; पक्षे,-वाजिनिवहा अश्वसमूहा नदन्ति हेषितं कुर्वन्तीत्यर्थः . ४ क्षयं, पक्षे,-भूमिः ५ समलं सदोषं कृतम्; पक्षे,-सम्यगलंकृतम्. ६ युद्धभूमिम्. ७ धनुषि ८ सज्जीकृते.

[दक्षिण-पादटिप्पणी] १ परार्थसंख्यामतिक्रान्तया. २ अन्ध.. अस्य राज्ञोऽकीर्तिरेव नास्तीति भावः ३ स्वीकुर्वता. ४ समूहेन. ५ तीरे ६ खड्गधारिभिः, पक्षे,-गण्डकैः ७ द्वारपालैः, पक्षे,-सर्पै.. ८ पट्टाभिषिक्तस्त्रीभिः, पक्षे,-महिषीस्त्रीभिः..