सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१८८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्

---

मिति पित्रा नियोजितः । तदेव शश्वं कृतवान्पितुराज्ञा न लङ्घिता ॥ २९ ॥ कान्ते धावय मे पादाविति भर्त्रा निवेदिता । न तया धावितौ पादौ भर्तुराज्ञा न लङ्घिता ॥ ३० ॥ दैवराजो मया दृष्टो वारिवार्णमस्तके । भक्षयित्वार्कपर्णानि विषं पीत्वा क्षयं गतः ॥ ३१ ॥ र्कुमारसम्भवं दृष्ट्वा रघुवरं मनोऽदधत् । राक्षसानां कुलश्रेष्ठो रामो राजीवलोचनः ॥ ३२ ॥ विना यौवनमार्गणे गच्छन्तौ लपितं मया । हरे कृत्यं दर्शयता पश्यत्युक्ते न दृश्यते ॥ ३३ ॥ विनायकपतेः शत्रुस्तस्य नाम षडक्षरम् । पूर्वार्धे तव राजेन्द्र उत्तरार्धं तु वैरिणाम् ॥ ३४ ॥ कोलाकृतिरपारेवो मोरोहसो जलोदरी । कंसारिरात्तलीलो वो वाघलो भूकलोऽवतु ॥ ३५ ॥ रामेण मेडतिरामेऽतिरामे रामे मनोरमे । सहस्रनामतुल्यं रामनाम वरानने ॥ ३६ ॥ यथा नयति कैलास नगं गानसरस्वती । तथा नयति कैलास न गङ्गा न सरस्वती ॥ ३७ ॥ मोर्मोरामममादंद्वेहयागदलनमष । यस्यैतानि न विद्यन्ते स याति परमां गतिम् ॥ ३८ ॥ तातेन कथितं पुत्र लेखं लिख ममाज्ञया । न तेन लिखितो लेखः पितुराज्ञा न लोपिता ॥ ३९ ॥ वासनावासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम् । सर्वभूतनिवासीना वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ४० ॥ अँत्रिलोचनसम्भूतज्योतिरुद्गमभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यर्थं भूपाल तव चेष्टितम् ॥ ४१ ॥ मुद्गदाली धृतव्याली कवीन्द्र विदुषा कथम् । भक्तवल्लभसंयोगाज्जाता विगतकञ्चुकी ॥ ४२ ॥ श्रोणभ्राद्विष्णुधामाप्य विषमाश्रः करोत्ययम् । निद्रां महस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् ॥ ४३ ॥ कँति ते कबरीभारः सुमैर्नःसङ्गात्प्रियेऽदित ११ नीलत्वात् । भवति च कैलापवत्त्वान्निर्र्जरसेव्यैः कथं न स्यात् ॥ ४४ ॥ यामि विधौवद्युदिते पुनरेष्यामीति यदुदितं भवता । जानँत्युदन्तमैतं नेढ तैनैचेन मुग्धवधूः ॥ ४५ ॥ अँधुना मँधुकरपतिना गिलितोऽप्येपकारदंपती येन । त्रातः स पालयेत्स्वा

---

१ नतया नम्रीभूतेन २ हे देवर ' अजश्छाग ३ सेतु ४ पानीयम् ५ वास ६ रघुवंशे कुलश्रेष्ठो राजीवलोचनो रामो राक्षसानां कु पृथिवीं मारयति पीडयतीति कुमार पृथ्वीपीडक इति यावत् तादृशं सम्भवमुद्भवं दृष्ट्वा तत्र तेषां नाशे मनोऽदधत् निश्चिकायेत्यर्थ ७ वौ विना पक्षिणा गरुडेन वाहनेन वनमार्गेण जलमार्गेण क्षीराब्धाविति यावत् गच्छन्तौ स्तः, अत्र वाक्ये मया लक्ष्म्या सहितस्य हरेर्विष्णो कृत्यं लपितं प्रोक्तमस्ति, परं दर्शयता दर्शनं कारयन्ति नैषामत्र पश्यत्युक्ते सत्यपि अविमृशङ्गिस्तत्कृत्यं न दृश्यते न ज्ञायते ८ वीना पक्षिणा नायको गरुडस्तस्य पतिर्विष्णुस्तस्य ९ 'हिरण्यकशिपु' इत्यथ १० हिरण्यं सुवर्णम् ११ कशिपुस्तल्पम् तव शत्रवो निद्रिता भवन्त्विति भाव १२ कुमारि श्रीकृष्णो वो युष्मानवतु रक्षतु कथंभूतं कुमारि ? कोलाकृति, कोलकस्य सूकरस्य रूपं यस्य स पु० क०, अपारेव अपारे समारे अवति रक्षति तथा यद्वा,-अपारे समुद्रे बसतीति क्षीरम, मसुद्रशायीत्यर्थ पु० क०, मोरोहस माया लक्ष्म्या उरो वक्षस्तत्र हस इव हस पु० क०, जलोदरी जले उदके उदरं गृहं यस्यास्तीति स पु० क०, आत्तलील आत्ता अङ्गीकृता लीला विलासो येन स पु० क०, वाघल वा निश्चयेन अघं लुनातीति स पु० क०, भूकल भुवं कलयति उद्वरतीति स १३ हे वरानने ! अह रामे अतिरमे कर्मभूते रामे अतिरामे अतिक्रान्ता रामा येनासौ तस्मिञ्छुद्दे ब्रह्मणि पु० क०, मनोरमे मनो रमयतीति तस्मिन् कथंभूत अहम् ? रामरा' राम एव रा द्रव्यं यस्य स यत कारणान्मे मम सहस्रनामभिस्तुल्यं रामनाम अत इति कारणात् । अथवा अह रामे अतिरमे कथंभूते रामे ? वरानने वरमानन यस्यासौ तस्मिन् उत पार्वत्या सबोधनं वा कथभूत रामनाम ? सहस्रनामतत् सहस्रनाम तनोतीति सहस्रनामतत् 'रमन्ते योगिनो यत्र परानन्दे चिदात्मनि । अतो रामपदेनासौ पर ब्रह्माभिधीयते ॥' इति १४ गानसरस्वती यथा कैलासं नगं नयति तथा न गङ्गा न सरस्वती प्रापयति १५ मोहः माया रागः मदः मलः मानं दम्भः द्वेष इति प्रथमाक्षराक्रमेण ग्रहणम्

१ नतेन नम्रीभूतेन २ हे वासन वामयतीति बामनस्तस्य सबुद्धौ त्वं भुवनत्रयं अव रक्ष पालय कथंभूतं भुवनत्रयम् सर्वभूतनिवासि सर्वाणि भूतानि निवसन्त्यस्मिंस्तन् हे असुदेव प्राणेश्वर ! इना कामा दीना वासितं स्य अन्त कुरु हे वासुदेव ! ते तुभ्य नम अस्तु ॥ अथवा अस्तुवे न स्तौतीति अनुत् तस्मै स्तोतुमशक्याय वसुभिदीयतीति वासुदेव' तस्य सबुद्धौ हे वासुदेव ! अथवा वसुदेवशन्दितं शुद्धं सत्व तत्र भवो वासुदेवस्तस्य सबुद्धौ ते तुभ्य नम अस्तु असून्द्रातीति असुदेव, यद्वा, असूना देव असुदेव हे असुदेव ॥ गणेशपक्षे,-हे सर्वभूतनिवासीन सर्वभूतै मह निवासकारी रुद्र नश्न्न पितृत्वान्स्वामी यस्येति तथोक्तस्तथा हे अम्बासुद ! अम्बा पार्वती माता तस्यै सुख ददाति तथोक्त' हे पार्वतीनन्दनेत्यर्थ तथा हे इव ३ महीं वाति भक्ताननुग्रहीतु आप्नोतीति तत्संबुद्धौ ते तुभ्य नमो नतिरस्तु त्व भुवनत्रयं त्रिलोकीं अवसि पालयसि कथभूतं भुवनत्रयम् ? अवासितम् वास आश्रयो जातो यम्येति वासितम्, न वासितं अवासितम् निराश्रमित्यर्थ कया अवसि ? वास एवाश्रय एव नौ दु खसागरतरणाय हेतुभूता तरी तया कि०, सुदे शोभनप्रदे वरदानपरायणे वरदसमूहे अग्रे इति शेष' ॥ हरिपक्षे,-हे इन स्वामिन् ! तथा हे अम्बासुद अम्बावन्मातृवत् सु शोभनं ददातीति हे तथोक्त तथा हे इव इं लक्ष्मीं वाति प्राप्नोति म इव तत्सबुद्धौ यद्वा,-हे अम्बासुदेव इत्येक सबोधन पदम् अम्बा माता असुद प्राणदाता पिता कथ्यते तयैव लक्ष्मीं वानि प्राप्नोतीति हे तथोक्त जगता मातृत्वं पितृत्वं वेति सबोधनाभिप्राय ते नमोऽस्तु ३ चन्द्रविकांसिभिः कुमुदैरित्यर्थः ४ जलदे भ्राजमान ५ आकाशम् ६ सप्ताश्व, सूर्य इत्यर्थे ७ संकोचम् ८ पद्मानाम् ९ क इव ब्रह्मेव आचरति १० पुष्पाणाम्, पक्षे,-देवानाम् ११ अ इव विष्णुरिवाचरति. १२ भव इव शिव इवाचरति-१३ कलापो भूषण तद्वत्त्वात्, पक्षे,-कलापश्चन्द्रस्तद्वत्त्वात् १४ जरारहितैस्तरुणै सेव्यः, पक्षे,-निर्जरैर्देवैः सेव्य.. १५ दैवे; पक्षे,-चन्द्रे १६ वृत्तान्तम्; पक्षे,-उकारान्तम् १७ इद तत्त्वेन सत्यत्वेन-पक्षे,-इदन्तत्वेन इकारान्तत्वेन. १८ अपगतो शुकारो यस्मात्तेन. १९ मधुकरपतिर्भ्रमरपतिस्तेन. २० पकारशून्यो दंपती दन्तीत्यर्थः.