सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
पृष्ठ 204, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ें| कूटानि | १८९ |
|---|
विगतविकारो विनायको लक्ष्म्याः ॥ ४६ ॥ उपरिगतं हि सवर्णं हत्वा करतो ददासि रन्तुं मे। धन्यः सरोजयुगलं त्यक्त्वा स्तनयुगमथाऽस्पृशत्कृष्णः ॥ ४७ ॥ अँच्युतभक्तिवशादिह समभावस्तत्प्रमङ्गेन । सारमतेरभ्युदयति रतिरिति नैवाद्भुतं किंचित् ॥ ४८ ॥ मंञ्जुलधौ सभाविंतगुणे क्वचिन्नापदाधारे । अयि सखि तत्रोपपत्तौ मम चेतो न त्वनीदृशे पत्यौ ॥ ४९ ॥ अयि॑ सखि शस्तः सखिवत्पतिरिति किं त्वं न जानासि । शस्तोऽतिसखिवदुपपतिरित्यालि कथं स्वयापि नाबोधि ॥ ५० ॥ द्व॑न्द्वो द्वि॑गुरपि चाहं मद्गेहे नित्यमव्ययीभावः । तैत्पुरुष कर्म धारय येनाहं स्यां बहुव्रीहिः ॥ ५१ ॥ त्वंद्दिरहममहमाना निन्दति बाला दिवा- | निशं शंसुम् । राहुमपि रामचन्द्रं रामानुजमपि च पन्नगारातिम् ॥ ५२ ॥ स जयति चित्रचरित्रो यस्य हि वैरचरणपुष्करकरेणुः । महिषीमृषिसिंहस्य प्राजीजनदपि वृषोदये हेतुं. ॥ ५३ ॥ रविसुतकृतगोकर्णं श्रुतिविषयगुणाम्बरो वनात्मधरः । नरकशिर्रा जगदखिलं चिरमव्याद्समंरुकपाणिः ॥ ५४ ॥ स्रायकसहायबाहो म॑ण्डूरध्वर्जानेयमितक्षमाधिपते । अब्जुरुचिभास्वरस्ते भातितरामवनिपे-श्लोकः ॥ ५५ ॥ वौताच्छीतिररिप्रोऽर वो हरतान्महासुरीदयितः । व्रीडनाज्यानौका वावीहाभोऽसमस्नानाः ॥ ५६ ॥ लम्बोदर तव चरणावादरतो यो न पूजयति । स भवति विश्वौमित्रो दुर्वासा गौत॑मंश्चेति ॥ ५७ ॥ अ॑म्बरमम्बुनि पत्रमरातिः पीतमहीनगणस्य ददाह । यस्य वधूरतन्वयं गृहम्बजा पातु स वो हरलोचनवह्निः ॥ ५८ ॥ वैायुमित्रसुतबन्धुवाहनासतिभूषणशिरोवलम्बिवी । तज्जैवैरिभगिनीपतेः सखा पातु मा कमलोचनो हरि ॥ ५९ ॥ अॅर्तवुज्वरपीडितासि बाले तव सौख्याय मतो ममोपैयासः । रैसेमर्पय वैद्यनाथ नाहं भवदावेदितलॅङ्घने समर्था ॥ ६० ॥ अंकुबेरपुरीविलोचनं न धैरांसूनुकरं कदाचन । अथ तन्मतिकारहेतवेऽर्थमयंन्तीपतिलोचनं भज ॥ ६१ ॥ राम सीता लक्ष्मणं जीविकार्थे विक्रीणीते यो नरस्तं च धिग्धिङ्कू । अस्मिन्यद्ये योऽपशब्दान् वेत्ति व्यर्थप्रज्ञं पण्डितं तं च
१ विगतो विकारो यस्मात्म विनायक, नायक इत्यर्थ २ कृष्णो राधिका पृच्छति उपरिगतं सवर्ण समानवर्ण सगोत्रयुगलं करतो हत्वा स्वहस्तेन आहृत्य मे रन्तु ददासि ततो राधया तस्मिन्शत्रु गृहीते मति उवर्णेन परिगत युक्त सवर्णरहित एवादृश मरोजयुगल उरोजयुगलमेव इति धिया कमलयुग त्यक्त्वा स्तनयुगलमेव कृष्णो ऽस्पृशत् ३ इह संसारे अच्युतभक्तिवशात्समभाव समत्व शत्रुमित्रादिषु तत्प्रसङ्गेन भक्तिप्रसङ्गेन सारमते श्रेष्ठबुद्धे पुंस रति प्रीति अभ्युदयति इति न किंचिदत्राद्भुतम् ॥ व्याकरणपक्षे,-'भो अच्युतभ' अच्युता अहीना भा प्रतिभा यस्य क्त्विशात् क्षिप्रत्ययवशात् स प्रसिद्धो मभाव मकारस्याभावो लोप भवतीति शेष तत्प्रसङ्गेन क्षिप्रत्ययप्रसङ्गेन रमतेर्धातौ सा रति अभ्युदयतीत्यपि नाद्भुतम् रमु क्रीडायामित्यस्माद्धातो क्तिनि अनुदात्तोपदेशेति मलोपे रतिरिति रूपं सिध्यति ४ कापि विदुषितरा नायिका सखी प्रति वदति अयि सखि ! तत्र तस्मिन्नुपपत्तौ मम चेत अस्तीति शेष कीदृशे ? मञ्जुलधौ मञ्जु सुन्दर स चासौ लवूधिश्च पु० की० सभावितगुणे सभाविता गुणा सौन्दर्यादयो यत्र पु० की० क्वचित्कदाचिदपि न आपदाधारे आपदांरहिते इत्यर्थ अनीदृशे उक्तगुणरहिते पत्यौ मम चेतो नास्तीति ॥ व्याकरणपक्षे, -उपपत्तौ उपपतिशब्दे मम मनोऽस्ति, की० मञ्जुला घिसंज्ञा'यस्मिन् समाबित 'घेर्ङिती' इति गुणो यस्य ना इति पदस्य 'आडो नास्त्रियाम्' इति सूत्रविहितस्याधारे आश्रये अनीदृशघिसंज्ञागुणनादेशरहिते केवले पति शब्दे ५ अयि सखि ! पति सखिवन् शस्त मित्रवद्विश्वसनीय इति त्व किं न जानासि ? सखी प्रत्याह- हे आलि ! उपपतिरेार अतिसखिवत् अतिशयितमित्रवत् शस्त इति त्वयापि कथ नाबोधि ॥ व्याकरणपक्षे-पतिशब्द शस्त शस इति शस्त पञ्चम्यन्तात्तसि द्वितीयाबहुवचनात्पर सखिवत्सखितुल्यरूपो ज्ञेय नादेशभावेन कार्यैक्यात् उपपतिशब्द शस्त द्वितीयाबहुवचनात्पर अतिसखिशब्दवत् नादेशभाक् ६ यत' स्त्रीपुरुषरूपव्यञ्जिद्वयात्मक ७ द्वौ गावौ यस्य ८ भावो वस्तुमात्रम् अव्ययी व्ययाभाववान मद्गेहे कस्यापि वस्तुनो व्ययो नास्तीत्यर्थ यद्वा अव्ययीभवन अव्ययीभाव ९ तत्प्रसाद्दे पुरुष' येनाह बहुव्रीहिर्बहुधान्यविशिष्ट स्या तत्कर्म धारयेत्यन्वय समासषट्कप्रतिपादनमत्र चित्रम् १० मन्मथावशेषणाच्छुभ्रुम्, चन्द्रावशेषणाद्राहुम्, बलयाद्यविशेषाद्रामचन्द्रम् । मन्मथजनकतवाद्बलरामानुजम्, वायुभक्षिसर्पहननात्पन्नगारार्ति गरुड निन्दितवतीति भाव | १ वर श्रेष्ठो यश्चरणकमलसबन्धी रेणु २ ऋषिश्रेष्ठस्य गौतमस्य पत्नीम् ३ वृष सुकृतम् ४ उत्कृष्टचरणशुण्डाग्रो गजः सिंहस्य महिषी जनयामास वृषो वृषभस्तस्योदये हेतुरिति चित्रम् ५ न नमोऽनमो विषम स चासौ रुक् च समरुक शूलरोग त्रिशूलभित्यायुधविशेष स पाणौ हस्ते यस्य स शूलपाणिः शिव इत्यर्थ ६ खङ्ग ७ समुद्र ८ चन्द्र ९ यज्ञ १० वाताच्छीति वातं अत्ति स वातात् शेषस्तस्मिन्शीति शयन यस्य स अरिघ्न अरि चक्र धरति स वार्वाहम वार्वाहो मेघस्तस्येवाभाति स असमस्नाना-असमस्त खण्डित अन शकट येन स नौक्रा- न सूर्यः ओक-निवासस्थान यस्य स ईदृशित ई लक्ष्मीस्तत्पतिर्विष्णुर हरुत वो युष्माक व्रीडनाज्या व्रीडयन्ति ता व्रीडारूपावहाश्च ता ब्राज्याः अशनकृतससारभ्रमणानि ता ससृवीर्हरतादिति ११ जगतः शत्रुः, १२ मलिनवस्त्र १३ पशु १४ स कृष्णो वो युष्मान्पातु यस्याम्बरं पीतम् यस्य गृहम्बुनि यस्य पत्र वाहनं अहीनगणस्यारातिर्गरुडः, यस्य वधूरब्जा कमला यस्य तनय हरलोचनवह्निः ददाह १५ वायुमित्रमग्निरस्तत्सुत' षण्मुखस्तद्धन्जुर्गजाननस्तद्वाहनं मूषकस्तदरातिसर्पस्तद्भूषण शिवस्तच्छिरोवलम्बिनी गङ्गा तज्जो भीष्मस्तद्वैरी शिखण्डी तद्भगिनी द्रौपदी तस्या पतिरर्जुनस्तत्सखा कृष्ण १६ महान्, पक्षे,-काम . १७ लङ्घनम्, पक्षे, समीपस्थितिः १८ भेषजम्; पक्षे, प्रीतिम् १९ उपवासे; पक्षे, उल्लङ्घने २० अनलका विथवेत्यर्थ २१ मङ्गलकारकम् २२ अनललोचनं शिवम् २३ 'जीविकार्थे चापण्ये' इत्यत्र आपप्ये इत्युक्तत्वाद्धस्तिकाविकाणीते इत्यत्रेव रामक सीतका लक्ष्मणक इति प्रयोगा एव साधव