सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
पृष्ठ 205, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ें१९० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम् ]
धिग्धिङ् ॥ ६२ ॥ ^१गोगेजवाहनभोजनभक्ष्योध्दतपमित्र- सपत्नजशत्रोः । वाहनवैरिकृहासनतुष्टा मामिह पातु जग- त्रयजुष्टा ॥ ६३ ॥ ^२नदीज लङ्केगवनारिकेतुर्नागाहयोनाम नगारिसूनुः । एषोऽङ्गनावेषधरः प्रमाथी जित्वाव यं नेष्यति चाद्य गा व ॥ ६४ ॥ ^३गोकर्णराडाभरणं यदीय यद्रव्यहव्यादजमाददाह । कु मेनचूडामणिरादिगन्तात्पा- यादपायादुरगात्मजार्वः ॥ ६५ ॥ विलासिनी काञ्चनपट्टि- काया पाटीरपङ्के^४र्विरही विलिख्य । तस्या^५ कपोले व्यलि- खत्पवर्ग^६ तवर्गमोष्ठे^७ चरणे टवर्गम्^८ ॥ ६६ ॥ काचिद्वियो- गानलतप्तगात्री प्राणान्समाधारयितुं लिलेख । बाहोर्भुजंग^९ हृदि राहुबिम्बं नाभौ च कर्पूरमयं महेशम् ॥ ६७ ॥ नेत. प्रयाणोन्मुखता समीक्ष्य नैक्षत्रमुक्तावलिमस्य^१० कण्ठे । अघा- रयत्सा स तु वासराणा सख्यापरोऽभूत्सखि कोऽत्र भावः ॥ ६८ ॥ ^११गौरीक्षणं भूधरजाहिनाथः पत्रं तृतीयं दयितो- पवीतम् । यस्याम्बर द्वादशलोचनास्यः काष्ठा सुतः पातु सदाशिवो व ॥ ६९ ॥ ^१पुंष्पेषुमाता पुरुषायमाणा लज्जावती विश्वसृज विलोक्य । नाभीसरोजे नयन मुरारेर्वामेतर वारयति स्म चित्रम् ॥ ७० ॥ ^२मृगत्रय भाति वपुष्यवेशे फलानि चत्वारि सुमनि पञ्च । कपोलषट्क प्रमदालताया पृच्छन्ति मध्य विदुष कवीन्द्रा. ॥ ७१ ॥ इन्दीवराक्ष्या. स्फुटविद्रु- मोष्ठ्या. सकेतमुद्दिश्य वने चरन्त्या. । चौरै. समस्ताभर- णानि हृत्वा नासामणिर्नोऽपहृतः किमेतत् ॥ ७२ ॥ ^४नृसिं- हदेवे चलिते भरेण प्रत्यर्थिभूतै. क्रियते भरेण । कण्ठे कुठार. कमठे ठकार. शेषे ठकारस्तपने^५ चकार ॥ ७३ ॥ ^५कुभ्रनसुप्री नयनाश्रयाशदग्धोन्मदा दर्दुरहर्षकाले^६ । खंजन्म- भक्षप्रियभोजनाशा^७ नृत्यन्ति भीर्मानुजगोजभाज^८ ॥ ७४ ॥ शिरसि देवनदी पुरवैरिण सपदि वीक्ष्य धगधरकन्यका । निबिडमानवती रमणाङ्कके क्वचन चुम्बनमारभते स्म सा ॥ ७५ ॥ काचिद्विलोलनयना रमणे स्वकीये दूर गते सति मनोभवबाणखिन्ना । त्यक्तुं शरीरमचिगन्मर्लेयाद्रिवायुं^१० सौरभ्यशालिनमहो पिबति स्म चित्रम् ॥ ७६ ॥ ^११काँन्ता रुचि
| १ गवागच्छतीति गोग शिवस्तज्ज कार्त्तिकेयस्तस्य वाहन मयूरस्तस्य भोजन भक्ष्य सर्पस्तस्य भक्ष्य वायुस्तद्भूतो हनूमांस्त पातीति म तत्प सुग्रीवस्तस्य मित्र रामस्तस्य सपत्नो रावणस्तज्ज इन्द्रजित्तस्य शत्रुरिन्द्रस्तस्य वाहन ऐरावतस्तस्य वैरी सिंहस्तत्रोपविष्टा अत एव सर्वोपरि तुष्टा अम्बिका मां पातु रक्षतु २ भो नदीज गङ्गाततनय भीष्म' एष दृश्यमान अङ्गनावेषधर स्त्रीरूपधारी लङ्केशवनारिकेतु रावणवनभञ्जकहनूमच्छ्रज नगाह्वयोऽर्जुननामा नगारिसूनुरिन्द्रपुत्र भो भो कौरवा ! अय प्रमाथी हन्ता अद्य वो युष्माञ्जित्वा गाश्च नेष्यतीत्यर्थ ३ उ शिव कुं धरणि अपायान्नागात्पायाद्रक्षतु स क गोकर्णा मर्पास्तेषा राट् वासुकि यदीय आभरणम् हूयते तद्धव्यम् गोरिदं गव्य, गव्य च तद्धव्य च गव्यहव्यम् गव्यहव्यमत्तीति गव्यहव्याद् वह्नि यस्य शिवस्य गव्यहव्याद्वहिरित्यनेन त्र्यम्बकस्य तृतीयनेत्रोत्थवह्निरित्यर्थ स अज अनङ्ग आददाह यस्य तृतीयनेत्रोत्थो गव्यहव्याद्वह्नि मदन भस्मीचकारेत्यर्थ किभूत भ्राना ऋक्षाणा इन स्वामी चन्द्र स एव चूडामणिर्मुकुटरत्न यस्य म पु० क० अगात्मजा पार्वती अर्धे अर्धे वा यस्य स आदिगन्ताद्दिगन्तेभ्य आ इति दिशामन्त मर्यादीकृत्य आदिगन्त तस्मात् ४ चन्दनद्रवै ५ गल्ले ६ पवर्गस्य ओष्ठस्थानीयत्वात् ओष्ठाभ्या तव चुम्बन करिष्यामीति सूचितम् ७ तवर्गस्य दन्तस्थानत्वाद्दन्तैस्तवौष्ठौ खण्डयिष्यामीति सूचितम् ८ टवर्गस्य मूर्धस्थानत्वाद्यदि त्व रुष्टासि तर्हि त्वा शिरसा नमामीति सूचितम् ९ सर्पत्रासमीलत्या प्राणा स्वतो न निर्गमिष्यन्तीत्याशयेन बाहोर्भुजंग लिलेख चन्द्रश्च स्वभावतया श्रुतिसिद्ध मृताना मनो ग्रहीतुमागच्छेदित्याशयेन हृदि राहुम्, मन्मथत्रासाय शिवं च लिलेखेति भाव १० नक्षत्रमालाधारणने नक्षत्रोदयवेलाया मागमन कर्तव्यमिति तया सूच्यते वासरसख्याकरणेन सप्तदिनमन्य एव मया गम्यत इति तेन सूचितम् ११ स सदाशिवो वो युष्मान्पातु स क ? यस्य मौ वृषभ पत्र रथ तथा ईक्षण तृतीयं यस्य भूधरजा पार्वती दयिता यस्य अहिनाथ शेष उपवीत यस्य अम्बर वस्त्र काष्ठा दिशो यस्य द्वादशलोचनास्य कुमार सुतो यस्य इत्यन्वय • | १ पुष्पेषोर्मदनम्य माता लक्ष्मी पुरुषायमाणा पुरुषवदाचरन्ती, विपरीतंरत कुर्वतीत्यर्थ , विश्वसृज भगवन्नाभिसरोजस्थ ब्रह्माण विलोक्य लज्जावती मती मुरारेर्दक्षिण नयन वारयति स्म यतो भगवन्नेत्रे हि सूर्यचन्द्रात्मके, तत्र दक्षिणस्य सूर्यात्मकत्वात्तद्दारणेन सरोज मुकुलित भवेत् ततश्च ब्रह्मापि मरोजकोशेऽन्तर्हितो भवेन् इति मनसि कृत्वा तद्वारयामासेति भाव २-३ उपरि अक्ष्णो नीलच्छायो अधस्तात् ओष्ठस्य रक्तवर्णच्छाया नयो प्रतिबिम्बिनं नामामौक्तिक गुञ्जाफल मिति मनसि कृत्वा चोरैर्न हृतम् इत्यभिप्राय ४ नृसिंहदेवे सेनाभरेण सह यात्रार्थ चलति प्रत्यर्थिभूतै शत्रुभूषनिभि मेनाभि सह पलायमानैर्भरेण मा•बनाधिक्येन कण्ठे कुठार क्रियते कुठारघाततुल्या पीडाऽनुभूयते तथा च भरेण सेनासमूहगुरुत्वेन कमठे ठकार क्रियते भूमरधर कूर्मावतारोऽङ्गसमर्दमीलत्या पाणिपाङ्मुसमन्त संकोच्य ठकारतुल्योऽभूत् तथा केवल मण्डलाकृतिस्तस्य तथा शेषोऽपि एकस्मिन्नेव भुव प्रदेशेऽधिकभरेण ठकारतुल्यो वक्रीकृतश्रीवकुण्डलिकोऽभूत् तपने सूर्ये च•चकार समुच्चय क्रियते अतिभीत्या तेषा शत्रूणा शतसूर्यं नभस्तल पश्यता इत्यर्थ ५ कु पृथ्वों धरन्ती ने कुध्रा पर्वतास्तेषामिन स्वामी हिमाचलस्तस्य सू पुत्री पार्वती ता प्रीणातीति प्रीर्महादेवस्तस्य नयनस्य आश्रयाशो नेत्रवह्निस्तेन दग्धो य कामस्तेन उन्मदा उन्मत्ता ६ दर्दुराणा मण्डूकाना हर्षकालो वर्षाकालस्तस्मिन् ७ स्वस्माज्जन्म येषा तानि स्वजन्मानि स्वापत्यानि तानि भक्षयन्ति ते स्वजन्मभक्षा सर्पास्त एव प्रिया भोजनस्य आशा येषा व ईदृशा मयूरा इत्यर्थ ८ अत्र भीमानुजगोजभाज इत्यस्य भीमानुजोऽर्जुनस्तत्सशका ये गोजा गो पृथिव्या जायन्ते ते गोजा वृक्षास्तत्सेविन स्फुटिटार्जुनवृक्षा येनाधितिष्ठन्त श्ति यावदित्यर्थ षंषा टीका विदग्धमुखमण्डनेऽपि न्यूनैव ९ सविषे गले १० मलयस्यचन्दनेष्वनिश सर्पनिवासात्तच्छ्वाससपृक्तस्य वायो सविषत्वात्तत्पानेन झटिति मे मरण स्यादिति बुद्ध्या तं पपाविति गूढाशय ११ कान्ता हरौ रुचि धत्ते, मुनिजनो हरौ रुचिं धत्ते, अवियोगी तरुणो हिमकरे रुचिं धत्ते. कामो मकरे निजचिह्नभूते रुचिं धत्ते, रत्नमणिरुज्ज्वलकङ्कणेन सह करे कुचभूषणेन सह पयोधरयुगे च रुचि धत्ते |