सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
पृष्ठ 206, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ेंकूटानि | १९१
मुनिजनस्तरुणोऽवियोगी कामश्च रत्नमणिरुज्ज्वलकदम्बकेन ।
धत्ते पयोधरयुगे कुचभूषणेन हारे हरे हिमकर मकरे करे
च ॥ ७७ ॥ विकसति नयनाभ्या कैरव पङ्कजं च
श्लथयति चरणाम्बु ब्रह्मचर्यं पयोधे । उरसि लसति
यस्य श्रेयसा सप्रदायः स फणिनमधिशेते पद्मया पद्मनाभः
॥ ७८ ॥ अहिरिपुपतिकान्तातत्सवद्भ्रान्तातत्सुपूज्यका-
हन्तृप्राणदातुर्ध्वजस्य । सखिसुतसुतकान्तातत्तातसत्पूज्यका-
न्तापितुश्शिरसि पतन्ती जाह्नवी नः पुनातु ॥ ७९ ॥
उदितवति परस्मिन्प्रत्यये शास्त्रयोनौ गतवति विलयं च
प्राकृतेऽतिप्रपञ्चे । सपदि पदमुदीतं केवल प्रत्ययो
यस्तदियमिविति च वक्तुं कः क्षमः पण्डितोऽपि ॥ ८० ॥
हरिद्राया राहुप्रसरपिहितेच्छापरिषदि प्रयुक्तालंक्लृप्त्यै
विद्युत उरुता दुर्गकुरटीम् । वय सार्कौपेता. प्रहर इति
सेनाधिपकृताममात्येभ्यो लेखा प्रतिदिशति सिंहक्षितिपतिः
॥ ८१ ॥ गंता सा कि स्थान पथि सह तया का
स्थितवती नृपेणेत्थ पृष्टा सखि चतुरदूती स्थितवती ।
विलोक्यौलंकार निजमथ च शाकं नरपति निराकाङ्क्षं
चक्रे कथय कथमेतत्प्रभवति ॥ ८२ ॥ स्नानान्ते नो हारो
रजतगिरिमूले न धनद सुकेशीनां मध्ये विहरति न
कामो नवयुवा । रसान्ते नैवाऽधिविबुधनगरीसीम्नि न
सुरस्तथान्यस्मिन्पद्ये स्फुटमयतु दैवं किमपि न ॥ ८३ ॥
काचिद्भाला रैमणवसति प्रेक्षयन्ती करण्डं सा तन्मूले
समयमलिखद्धालमस्योपरिष्ठात् । गौरीनाथं पँवनतनयं
चैम्पकं चास्य भावं पृच्छत्यार्यान्प्रति कथमिरुदं मल्लिनाथ
कवीन्द्रः ॥ ८४ ॥ सर्वेज्ञ सन्वदसि बहुधा दीयते दीयते
वै दादातूना भवति सदृश रूपमेषा चतुर्णाम् । द्वौ दानार्थों
भवति च तथा पालने खण्डने वा नो जानीमः कथयति
भवान्कस्य धातोः प्रयोगम् ॥ ८५ ॥ चञ्चद्द्वादश-
नीलनीरजयुतं सप्ताम्बुजोध्दासित नित्य षोडशशोणपद्मरुचिर
धात्रानिश सेवितम् । श्रीराममोधिगृह सहस्रदलसत्पर्यङ्क-
विश्रान्ति यत्पायाद्वः कमलाङ्गसङ्गिशयनं तन्नीलरोचिर्महः
॥ ८६ ॥ रोमं वानरवाहिनी पुररिपुं राहु रखेः सारथि
कुम्भीगर्भसमुद्भवं सुररिपुं मारस्य मौर्वीरवम् । तन्वी
नूतनपल्लवैरिविरचिते शय्यातले शायिनी सख्या वीजितता-
[टिप्पणी / व्याख्या]
१ म पद्मनाभ पद्माया सह फणिनं शेषमधिशेते यस्य नयनाभ्या चन्द्रसूर्यलक्षणाभ्या कैरवं पङ्कज च विकसति यस्य चरणाम्बु गङ्गाजल पयोधेर्ब्रह्मचय्यं श्लथयति दूरीकरोति गङ्गाया समुद्रपत्नीत्वात्, यस्योरसि श्रेयसा सप्रदाय कौस्तुभमणिलंसति एवंविध पद्मनाभ फणिनमधिशेते
२ अहि सर्पस्तद्रिपुर्गंरुदस्तत्पतिर्विष्णुस्तत्कान्ता-लक्ष्मीस्तत्तात समुद्र स मय्यग्बद्धो येन स रामस्तत्कान्ता जानकी तस्या हरो हर्ता रावणस्तत्तनय इन्द्रजित्तद्विहन्ता लक्ष्मणस्तत्प्राणदाता हनूमान्स ध्वजे यस्यैतादृशोऽर्जुनस्तस्य सखा कृष्णस्तत्सुतो मदनस्तत्सुतोऽनिरुद्धस्तत्कान्ता उषा तत्तातओ बाणासुरस्तस्य सम्यक्पूज्य शिवस्तत्कान्ता पार्वती तत्पिता हिमालयस्तच्छिरसि पतन्ती जाह्नवी भागीरथ्यित्यर्थः
३ सिंहक्षितिपति सेनाधिपकॄना लेखा अमात्येभ्य प्रवानेभ्य प्रति दिशति कथयति इति लेखा प्रतीति किम् वय सार्कौपेता अर्कशब्देन इन लक्ष्यते तद्युक्त इन सेनोपेता हरिद्राया निशाया राहुप्रसरपिहितेच्छापरिषदि सत्याम् राहुशब्देन तम, हितशब्देनाच्छादनम् इच्छाशब्देन आशा दिशा, परिवच्छब्देन मण्डलम् प्रयुक्तो योऽलकार हार तस्य क्लृप्त्यै प्रहारार्थम् विद्युत गरुताम् गरुत्पक्ष उच्यते विकारयुक्ताना पक्षाणा विपक्षामान् दुर्गकुरटीम् कुरटीशब्देन नगरी लक्ष्यते दुर्गनगरी प्रहर इत्यर्थः
४ कश्चित्राजा काचिन्न्यायिका स्वगृहमानयत् ततश्च तद्गर्तारमागत दृष्ट्वा ता स्वगृह प्रापयितु दूतीमाज्ञापयति स सा च दूती ता स्वगृह प्राप्य्य पुना राजनिटे आगत्य स्थितवती ता प्रत्याह राजा सा कि न्वस्थान गता गतवत्या तया सह पथि मार्गे का स्थितवती एव राजा पृष्टा चतुरा दूती स्मितवती सती निजमलंकार ‘पोहोची’ इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्धतथा शाक ‘मेथी’ इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्ध शाकविशेषं चावलोक्य तावन्मात्रेणैव नरपति निराकाङ्क्षमुत्तरविषये आकाङ्क्षारहित चक्रे एतदलकारशाकावलोकन कथं प्रभवति राशो नैराकाङ्क्ष्य-सपादने कथं समर्थ भवतीति कथयेति कविप्रश्न अत्र प्रथमप्रश्नस्य प्राप्तेत्यर्थकं ‘पोहोची’ इति हिन्दीभाषयोत्तरम् द्वितीयप्रश्नस्य तु अहमासमित्यर्थकं ‘मे थी’ इति हिन्दीभाषयोत्तरमिति तात्पर्ये बोध्यम्।
१-२ प्रियनिवासम्
३ करण्डस्थितपुष्पसौरभ गन्धवाहो हरेदिति तद्रक्षर्कं सर्पम्
४ पुष्पबाणो वाणाय हरेदिति तद्वैर्रिण शिवम्
५ सूर्य पुष्प स्वकरें शोषयेदिति जन्मकाले एव भक्ष्युबुद्ध्या हर्तु प्रवृत्तं भयजननाय हनूमन्तम्
६ तन्मकरन्द भृङ्गो हरेदिति चम्पकमलिखदिति भाव चम्पके भृङ्गो न गच्छन्तीति प्रसिद्धे
७ त्वं सर्वज्ञ सन् बहुधा वारंवार दीयते दीयते इति वदसि दीयते इति रूप चतुर्णामपि दाधातूना सदृशं भवति तन्मध्ये द्वौ दानार्थी, दाण्दाने, डुदाञ्दाने, इति. एक पालने; देङ् रक्षणे इति एक खण्डने, दोऽवखण्डने इति एतन्मध्ये भवान्कस्य धातो प्रयोग कृत्वा वदति त न जानीम
८ तन्नीलरोचि श्यामप्रभ महस्तेज कृष्णलक्षणं वो युष्मान्पायात् तत्किभूतम् कमलाङ्गसङ्गिशयन लक्ष्मीसनाथ शय्यम् पु० कि० सहस्त्रदलसत्पर्यङ्क विश्रान्ति सहस्रफणदिव्यशयनशेषस्थितम् पु० कि० श्रीराम्भोधिगृह दुग्धसमुद्रनिवासम् पु० कि० धात्रा नाभिसरोरुहस्थेन ब्रह्मणा अनिश सेवितमध्यासितम् पु० कि० षोडशशोणपद्मरुचिरं षोटशारुणकमलमिवोहरम् षोडशशोणपद्मामा विवृति-विष्णोश्चत्वारो हस्ता द्वौ चरणौ तावन्त एव ब्रह्मण द्वौ करौ द्वौ चरणौ लक्ष्म्या इत्येवं षोडशशोणपद्मरुचिरम् पु०कि० नित्यमविनाशि पु० कि० सप्ताम्बुजोद्भासित सप्तकमलशोभितम् सप्ताम्बुजाना विवृति - चत्वारि मुखानि ब्रह्मण. एकं नाभिसरोरुहम् एकं विष्णोर्मुखम् एक लक्ष्मीमुखम् इत्येवं सप्ताम्बुजोद्भासितम् पु० किं० चञ्चद्द्वादशनीलनीरजयुतं शोभमानद्वादशनीलोत्पलयुक्तम् द्वादशनीलनीरजाना विवृति -अष्टौ नयनानि ब्रह्मण द्वे विष्णो द्वे लक्ष्म्या इत्येवं द्वादशनीलरजययुतम्
९ कोकिलरक्षककाकावशेषकत्वाद्रामम् मलयान्नवशेषानाडानरवाहिनीम् मन्मथावशेषणात्पुररिपुम् चन्द्रावशेषणाद्राहुम् रवे शीघ्रमस्ताद्रिप्रापणेन रात्रिसंपादनादनूरुम् चन्द्रोत्पादकसमुद्रावशेषणादगस्त्यम् मन्मथोत्पादनान्मुररिपु निनिन्देति भाव कोकिलादीना कामोद्दीपकतवं रसशास्त्रे प्रसिद्धम्.