सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
पृष्ठ 207, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ें| १९२ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् | [ ४ प्रकरणम् |
|---|
लुप्तपवना बाला मुहुर्निन्दति ॥ ८७ ॥ सत्यासक्तमना-
प्रवृद्धनरकच्छेदी द्विजेन्द्राश्रयो युक्तानेकसुखोद्भवस्पदमलं
श्रीयंत्र सराजते । यो गंगां च बिभर्ति यश्च सशिवो य-
त्कामदेहाश्रयः सङ्घः साम्यमयं प्रयातु भवता कृष्णेन
रुद्रेण वा ॥ ८८ ॥ येने ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः
पुरा स्त्रीकृतो यो गंगां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्र-
प्रियः । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामाऽमराः
सोऽव्यादिष्टभुजंगहारवलयस्त्वं सर्वदो माधवः ॥ ८९ ॥
'यो व्योमाडिनगोऽहरीडुडुपगोयुग्मः खगप्रोऽपभीर्भीमर्म्मर्श्व-
र्यसुकी रमारतरसो नाभ्यम्बुदासीनकः । योऽसञ्चेववनम्य-
पत्सलिलजो वार्धिस्वपोऽष्टाध्र्दोराधो गदासिवाऽधादस्मृतपाः
पायात्स वः कंदभाः ॥ ९० ॥ लक्ष्मीवन्कृतकूरसू रणद-
हिन्दूधकक्षम् पापडीलाडूढोऽकलधी वडाछन वडी खाजा-
१ अर्थं भवता सङ्घ कृष्णेन रुद्रेण वा साम्यं प्रयातु प्राप्नोतु किम्भू
तेन कृष्णेन अर्थवशाद्विपरिणाम किंभूत १ सत्यासक्तमना सत्यभा-
मायामासक्त मनो यस्यासौ नामैकदेशे नामग्रहणम् प्रवृद्धो नरक
मुरस्तं छिनत्तीति द्विजाना पक्षिणामिन्द्रो गरुडस्तस्याश्रय सेव्य
युक्तान्यनेकमुखानि यस्य ब्रह्मणस्तस्य उद्भवो यस्मात्कमलात्तत् यस्या
स्पदम् अलमत्यर्थं यत्र श्रीर्लक्ष्मी राजते योऽग गोवर्धनं गा पृथ्वीं
च विभर्ति शिवेन सह वर्तमान 'विष्णोश्च हृदयं शिव ' इति वच
नात् य कामदेह प्रद्युम्नस्तस्याश्रय ॥ किभूतो रुद्रः १ सत्याममासक्त
चित्त यस्य 'उमा गौरी सती चण्डी' इत्यभिधानात् प्रवृद्ध यन्नरस्य
ब्रह्मण क शिरस्तस्य छेत्ता द्विजाना ब्राह्मणानामिन्द्रश्चन्द्रस्तस्याश्रय
अनेकसुखानामुद्भवो यस्य कार्तिकेयस्य तदास्पदम् श्रीर्यंत्र सराजते
निधिपतित्वात् यो गङ्गां विभर्ति य शिवया पार्वत्या सह वर्तमान
काम यति खण्डयति एवविधा या ईहा तस्या आश्रय ॥ किभूत
सङ्घ १ सत्या सूनृता वाक् तत्र लग्न मनो यस्य स. प्रवृद्ध यन्नरकं दुःखं
तस्य नाशक द्विजेन्द्रा ब्राह्मणास्तेषामाश्रय युक्तानि योग्यानि यानि
अनेकसुखानि तेभ्य उद्भवो यस्य धर्मवार्ताया तस्या आस्पदम् यत्र
श्रीः शोभा राजते यो गा वाणी धत्ते काम ददातीति कामदा ईहा
इच्छा तदाश्रय २ त्वा सर्वदा स उमाधवोऽव्याद्रक्षतु स क ? येन
बलि जितवानिति बलिजिद्विष्णुस्तस्य काय शरीर पुरा त्रिपुरवधका-
लेऽस्त्रीकृतोऽस्त्रत्वेन संपादित • किभूतेन ध्वस्तो मनोभवो मारो येन
ध्वस्तमदन पु० स क १यो गङ्गां दधे पुन कीदृश १ अन्धकनामा
दैत्यस्तस्यान्तकर पु० कीदृश १ यो बर्ही मयूर एव पत्रं रथो यस्य
स स्कन्द प्रियो यस्य स पु० की० खलुभ्रीमद्य नाम यस्य अमरा
इति आहु इतीति किम् हर इति किभूत १ शशिमच्छिर शशि
रस्ति यस्मिंस्तच्छशिमत् तादृश शिरो यस्य स हाराश्च वलयानि च
हारवलयम् इष्टाश्च ते भुजंगाश्च इष्टभुजगाः ते हारवलयानि यस्य स
इष्टा वल्लभा भुजगा सर्पा हार कण्ठभूषणं वलय कटक बाहुभूषण-
मित्यर्थ . यद्वा,-इष्टानि भुजगा एव हारवलयानि यस्येति ॥ हरिपक्षे,-
सर्वं ददातीति सर्वद स माधवो लक्ष्मीपति मा लक्ष्मीस्तस्या धवो
भर्ता माधव• त्वामव्यात् स क.? भयेन भवेनेत्युत्पन्नमात्रेण धृतविप्र
हेणेश्यंथे अनो ध्वस्तं शकटाकृति दनुज हतवानित्यर्थ अथवा अभ-
वेनेति घोरसंसारसागरे प्राक्तनकर्मानुसारेण विधते भवो जन्म यस्य
स तेन कृष्णलीलामृतविग्रह इति पु० स क.? येनामृतविभागाथं
रुद्रमोहार्थं वा बलिजिन्नसौ कायश्चेति पुरा स्त्रीकृत स्त्रीभावं प्रापित
पु० की० य अग गोवर्धनम् गा पृथ्वीं च दधे पु० की० यः अन्धे
अगाधे के जले शयं गृह करोतीति विष्णूस्तु जलशायीति पु० की०
बर्हिणो मयूरस्य पत्राणि बर्हाणि पिच्छानि प्रियाणि वल्लभाणि यस्य स
पु० की० अमरा यस्य इति स्तुत्यं नाम आहु इतीति किम् शशिम-
च्छिरोहर इति शशिन चन्द्रं मथायतीति शशिमन् राहु तस्य शिर
हरतीति स तथा इष्ट भुजगहा गरुडो यस्य स तथा अर सुद-
र्शनं वलयं यस्य स तथा रवे परब्रह्मणि लयो यस्य स रवलय इति
१ कं जलं ददातीति कदस्तस्यो भा त्व भा यस्य स आकृष्णो वो
युष्मान्पायाद्रक्षतु स क य व्योमाडिनग व्योमाटा पक्षिणा
इनो गरुडस्तेन गच्छतीति स तथा अह्ना ईट् अहरोट् सूर्य उडु-
पश्चन्द्रस्तौ गोयुग्म नेत्रद्वयं यस्य स तथा कु पृथ्वीं अगा गिरय
तान्धरतीति तथा अपगता भीर्भयं यस्मात्स तथा पु० क० भीम-
र्व्वैर्यसुकी क्ष्माणा देवाना अरय ऋम्बरय भीमाश्च ते ऋम्बरयश्च
भीमर्च्वरय भीमर्व्वरीणा असून प्राणान् किरतीति स ऋभव अरय
तेषामरयो दैत्या भीमाश्च ते ऋम्बरयश्च भीमर्व्वरयश्च तेषामसून
किरति कलेवराद्वियोजयति तथा तथा रमा लक्ष्मी तस्या रते
क्रीडाया रस आसक्तिर्यस्य स अप्सु रुहंति इति अम्बुद कमल
नाभावभूदिति आसीन क ब्रह्मा यस्येति तथा पु०क० व्योमदा दवाना
दम्बा सघेन अवनम्य पत्सलिलज चरणकमल यस्य वा धौ स्वपि
नीति तथा अष्टाधं चत्वारो दोषा बाहवो यस्य जाध अनादिगि
लय गदा गदाधर असि खङ्ग वहति मोक्षं ददाति २ हे
लक्ष्मीवन् त्वं मा सेवकं अव्या रक्ष कथंभूतस्त्वम् ? कृतकू कृत
को पृथिव्या ऊ अवनं रक्षण येनामो पु० क० असू सूयते
उत्पद्यते असौ सू न सू असू जञ इत्यप पु० क० रणदहिन्
रण संग्राम ददति ते रणदा शत्रवस्तान्हिनस्ति जहौ शत्रुहा
इत्यव पु० क० दूधकू दुव दुख दहतीति दूथकू पु० क०
क्षम क्षमास्यास्तीति स पु० क० पापडी डल योरभेदात् पापली
पारपं लुनातीनिम पु क० इलाटू इलाया पृथिव्या अटतीति
इलाट् पुरा वामनादिरूपेण बले सकाश प्राप्त उक्तं च-'बहवो
मा न जानन्ति मम मायाविमोहिता । सदाह द्विजस्रूपेण विचरामि
महीतले ॥' इति भारतवचनात् पु० क० विविमुना रूढ वीना
पत्रिणा विमुर्गंरुटस्तेन उढ वाह्यमान इत्यर्थ पु० क० अकलधी
अक दुखं लङ्घयतीति अकलधी पु० क० अवलाञ्छनं अवगतं
लाञ्छन यस्य स अवलाञ्छनस्तस्य सबुद्धौ हे अवलाञ्छन ' अवा
प्योरुपसर्गयोरकारलोप पु० क० वटी वल्यो. डलयोश्च साव-
र्थ्यात् बली बलमस्यास्तीति म पु० क० खाजाम्बुदालीरुचि
खे आकाशे अजन्ति गच्छन्ति ते खाजा गगनचरा ते च ते अम्बु
दाश्च तेषामलि पङ्किस्तस्या रुचिरिव रुचिर्यस्यासौ घनश्याम
इत्यर्थ पु० क० महुशाकारखण्डन महाक्षाणूरादयस्तेषामाशा
वाञ्छा तस्या आकर समूह तं खण्डयतीति स महेच्छासामूहना
शन इत्यर्थ पु० क० क्षीरावस क्षीरे क्षीरसमुद्रे आसमन्ताद्भा-
वेन वसतीति तस्य सबुद्धौ हे क्षीरावस हे अतुत्य नास्ति तुल्यो
यस्य स तस्य सबोधने कीदृशं माम् ' सासुम् असव प्राणास्तै
सह वर्तमानम् पु० क० अलितन्निभाङ्गवसन अङ्गं च वसनं
च अङ्गवसने अलिक्ष तद्विच अलितडितौ तयोर्निभेव निभा ययोस्ते
अलितडिन्निभे अङ्गवसने यस्यासौ अलितडिन्निभाङ्गवसनः पु० क०
सारवान् सारो बलमस्यास्तीति स• पालनसमर्थ इत्यर्थ •