सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

कूटानि, क्रियागुप्तादयः । १९३

---

म्बुदालीरुचिः । मङ्गाशाकरखण्डनो विविषुना क्षीरावसा-
तुल्य मा सांखूं हालितडिन्निभाञ्जवसनोऽव्या. सेवकं सार-
वान् ॥ ९१ ॥ खांटीच्छाशिपलेहपापडवडीर्ष्यारोडभाजी
गणो यद्भक्तोऽनिमिषीव वा कुलचणा ध्यायन्ति या
योगिन. । कालामीलकरालभूखलमहादैत्येन्द्रमाथार्थिनी सा
सास्यूररसा तवाघतटये स्तात्कर्ममोटी चिरम् ॥ ९२ ॥
सूँदारा उलपाडिमेखलतटी कच्छोटजा बिभ्रती पूता
रेभरडीननीलजसभा नागीव पातालगा । खाधोऽसावज-
कालियारिहरिणव्याधैः समं पीडितामामोघोघरवाघवारण-
पद मन्दाकिनी वः क्रियात् ॥ ९३ ॥ जायन्ते नव सौ तथामि
च नव म्भ्याम्भिसम्यसा सगमे षट्सख्यानि षडेव सुप्यथ
शसि त्रीण्येव तद्वज्जसि । चत्वार्यन्यवचःसु यस्य विबुधाः
शब्दस्य रूपाणि तज्जानन्ते यदि शक्तिरस्ति गदितुं षाण्मा-
सिकोऽत्रावधिः ॥ ९४ ॥ मुद्गीदालिसुशालितूअरतणीगार्ब
सुदुग्ध घृतं नीकाद्हूपलेहपापडवडी कोरीवघारीमडा । मूला-
कोष्ठकुठीवडा च कपिटाटीटीदुराचीभडा आदासूरणरायता-
हदिवडा कुर्वन्तु वो मङ्गलम् ॥ ९५ ॥ वाँश्चारेङ्ग्ध्वज-धृग्धृतोडुपिपति. कुभ्रेङ्गजजानिर्गणेझोराडारुदुरःमरेडुरतर-
ग्रैवेयकश्चाङग्म् । उड्डीङ्ङ्नरकास्थिधुकित्रदृगिमेडार्द्राजिना-
च्छच्छवि. स स्तादम्बुमदम्बुदालिगलरुग्देवो मुदे वो
मृड. ॥ ९६ ॥

---

क्रियागुप्तादयः

क्रियागुप्तम्

आगता. पाण्डवा. सर्वे दुर्योधनसमहिया । तस्मै गा च
सुवर्ण च रत्नानि विविधानि च ॥ १ ॥ निरुद्यमानवद्याङ्गया-
चकान्दु खसचान् । अत्र क्रियापदं गुप्तं यो जानाति स
पण्डित. ॥२॥ प्रातः प्रातः समुत्थाय द्वौ मुनी च कमण्डलू ।
अत्र क्रियापदं वक्तुमवधिर्ब्रह्मणे वयः ॥ ३ ॥ ललाटतिल-
कोपेताः कृष्णः कमललोचनः । गोकुलेऽत्र क्रिया वक्तुं
मर्यादा दशवार्षिकी ॥ ४ ॥ पम्पासरासि रामेण सस्नेहं
सविलासया । सीतया कि कृत सार्थमत्रैवोत्तरमीक्ष्यताम् ॥ ५ ॥
राजनवघनश्याम निक्षिक्षार्क दुर्जय । आकल्प वसुधामेता
विद्विषो च रणे बहून् ॥ ६ ॥ कान्तया कान्तसयोगे किमकारि
नवोढया । अत्रापि चोत्तर वक्तुमवधिर्ब्रह्मणो वयः ॥ ७ ॥
दामोदराय पुण्यात्मन्पुष्पमूलफलान्यपि । अत्र क्रियापदं
गुप्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ ८ ॥ विराटनगरे राजन्की-
चकादुपकीचकम् । अत्र क्रियापदं गुप्तं यो जानाति स पण्डितः
॥ ९ ॥ कान्तं विना नदीतीर मदमालोक्य केकिनी ।
अत्र क्रियापदं गुप्तं यो जानाति स पण्डितः ॥ १० ॥
अम्लानपङ्कजा माला कण्ठे रामस्य सीतया । सुधा बुधा

---

१ सा कर्ममोटी चामुण्डा तवाघतटये अघहरणाय स्तात् अस्तु कथभूता सा ? सास्यूररसा असूया कोपस्तस्य रस तेन सह वर्तमाना कथभूता सा ? काला कृष्णवर्णा मीला भीषणा तेभ्योऽपि कराला, अतिरौद्रा इत्यर्थ भुवि खला भूखला दुर्जना, ते च ते महादैत्याश्च तेषां माथो मथन तमर्थयतीति एवविधा तथा वा कुलचणा कुलख्याता योगिन ध्यायन्ति तथा यद्भक्तो गण यस्या सेवको गण. यत्प्रसादेनानिमिषीव देवराज इव 'वर्तते' इति वाक्यशेष तामेव विशिनष्टि—खे वियत्यटतीति खाटी इच्छया अश्नातीति इच्छाशी पले आमिषे ईहा स्पृहा अस्येति पलेह तथा डल्योरैक्यात् पाप लुनातीति पापड बवयोस्तथैक्यात् बलमस्त्यास्तीति बली तथा ईर्ष्याया रोलं लोल भजते इति स चासौ स च इति कर्मधारय २ उलपानि हरिततृणानि तेषामालि पङ्कि सैव मेखला काञ्ची यस्यास्तादृशा तटी भूर्गुर्यस्या सा तथा कच्छे जलप्राये देशे उटजानि पर्णकुटी बिभ्रती बिभ्राणा तथा पूता पावना तथा रेभ शब्द त राति अङ्गीकरोतीति रेभरा सशब्दा मुखरा इत्यर्थ तथा लीनाना एकान्तगताना नीरजाना पङ्किस्नानाम् हसचक्र वाक्कल्हसादीनामित्यर्थ सभा परिषत् सभा यस्या सा तथा खाध अम्बरादथ नागीव पातालगा, भोगवती इत्यर्थ तथाजो ब्रह्मा कालियारि हरिणव्याधो रुद्र तै मम सहैव युगपदित्यथ पीडितावगाहितैत्यर्थ तथा मा मीयते इति मा तद्विरुद्धा, इयत्ता शून्या इत्यर्थ अमोघो नेतृणा मोक्षप्रद ओघरव स्रोतोध्वनिर्यस्या मा तथा एवगुणविशिष्टा मन्दाकिनी सुदारा सुतरा उदारा वो युष्माक इति शेष अघवारणपदं अघवारणस्य पदं अवस्थिति क्रियात् करोतु यद्वा,-वो युष्मान् अघवारणपदं अघवारणसमर्थानित्यर्थ २ गवां कृशब्देस्येत्यर्थ ३ वापुं चरन्ति तेषा इदं स्वामी मकर स ध्वजो यस्य त काम दहतीति वाश्चारेङ्ग्ध्वजधक् श्रुत उडूना नक्षत्राणामधिपतिर्येन कु पृथ्वी भरन्ति तेषामीद्र हिमालयस्तस्माज्जाता पार्वती
२५ सु. र मः

(१) य धनसमीहया धनेच्छया आगतस्तस्मै सर्वे पाण्डवा गा च सुवर्ण च विविधानि रत्नानि च 'अदु' ददति स्म (२) निरुद्यमान्याचनोयोगहीनानपि याचकान् अव रक्ष दु खसच्यान् च खण्डय (३) 'प्रात ' इति क्रिया प्रा पूरणे लट् प्रथमपुरुषद्विवचनम् (४) 'ललाट' इति लट् बाल्ये लिङ् (५) 'सस्ने' इति ष्णा शौचे कर्मणि लिङ् (६) 'अव' इति अव रक्षणे 'क्ष' इति च दोऽवखण्डने लोट् (७) 'अत्रापि' इति त्रपूष् लज्जायाम् कर्मणि लुङ् (८) हे दामोदर पुष्पमूलफलानि 'आय' आनय इट्किट्कटी इत्यत्र प्रविष्टस्स ईंधातोराङ्पूर्वस्य लोटो रूपमिदम् उपसर्गसमभिव्याहारेण आनयनार्थकत्वम् (९) वि पक्षी कीचकाद्रेणो कीचकान्तर 'आट' बभ्राम (१०) केकिनी मयूरी इरमद मेघज्योती विद्युतूमिति यावत् आलोक्य 'विनानदीति' विशेषेण पुन पुनवां शब्द करोतीत्यर्थ

सा जाता यस्य स कुभ्रेङ्गजजानि गणाना प्रमथानामीश गवा राजा नन्दी तमारोहतीति आरूढ उरसा सरन्ति ते भुजगास्तेषामीद्स एवोरुतर ग्रैवेयकं कण्ठभूषण तेन अरमत्यन्तं आजते तथा उड्डुनामीशस्य रुक् यस्य स नरकपालस्थिचारक त्रिनेत्र इभाना हस्तिनामिद्र तस्यार्द्रार्जिन तेनाच्छा छवियँस्य स मृड देव व मुदेस्तात् आशिषि 'अस् भुवि' इत्यस्य लोटो रूपम् अम्बु विचते येषा ते अम्बुमन्त एतादृशा अम्बुदा मेवास्तेषामालिर्माला सेव कण्ठच्छविर्यस्य एतादृश •