सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 214, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 214

बहिरालापाः १९९


स्वामी को निहन्ता निशातमः ॥ १० ॥ लक्ष्मणेत्युत्तर यत्र प्रश्नः स्यादत्र कीदृशः । ग्रीष्मे द्विरद्वृन्दाय वनाली कीदृशी हिता ॥ ११ ॥ प्रायः कार्ये न मुह्यन्ति नरा. सर्वत्र कीदृशाः । नाधा इति भवेच्छब्दो नौवाची वद कीदृशः ॥ १२ ॥ कामुका. स्युः कथा नीचाः सर्वः कस्मि- न्प्रमोदते । अर्थिनः प्राप्य पुण्याहं करिष्यन्धे वसूनि किम् ॥ १३ ॥ को दुःखी सर्वकार्येषु कि भृशार्थस्य वाचकम् । यो यस्माद्विरतो नित्यं ततः कि स करिष्यति ॥ १४ ॥ वारेणेन्द्रो भवेत्कीदृक्प्रीतये भृङ्गसंहते । यद्यवश्य तदास्मै किमकरिष्यमहं धनम् ॥ १५ ॥ काले देशे यथायुक्तं नरः कुर्वन्नुपैति काम् । मुक्तवन्तावसम्पैता किमन्नम- करिष्यताम् ॥ १६ ॥ हिमानीस्थगिरौ स्याता कीदृशौ शशिभास्करौ । कः पूज्यः कः प्रमाणेभ्यो न प्रभाकरसमतः ॥ १७ ॥ के प्रवीणाः कुतो हीनं जीर्ण वासोऽशुभाश्च कः । निराकरिष्णवो बाह्यं योगाचाराश्च कीदृशाः ॥ १८ ॥ न श्लाघते खल. कस्मै सुप्तिङन्त किमुच्यते । लादेशाना नवाना च तिङा कि नाम कथ्यताम् ॥ १९ ॥ सतत	श्लाघते कस्मै नीचो भुवि किमुत्तमम् । कर्तर्यपि रुचादीना धातूना कि पदं भवेत् ॥ २० ॥ किमव्ययतया ख्यातं कस्य लोपो विधीयते । ब्रूत शब्दविदो ज्ञात्वा समाहारः क उच्यते ॥ २१ ॥ कौ विस्मयातावहेः शत्रु शोके वदति कि पदम् । कोऽभीष्टोऽतिदरिद्रस्य सेव्यन्ते के च भिक्षुभिः ॥ २२ ॥ कि मुञ्चन्ति पयोवाहाः कीदृशी हरिवल्लभा । पूजाया कि पदं कोऽग्निः कः कृष्णेन हतो रिपुः ॥ २३ ॥ वद वल्लभ सर्वत्र साधुर्भवति कीदृशः । गोविन्देनानसि क्षिप्ते नन्दवेश्मनि कामवत् ॥ २४ ॥ यत्पादन्विष्य का ग्राह्या लेखकैर्मसिमल्लिका । घनान्धकारे निःशङ्क मोदते केन बन्धकी ॥ २५ ॥ किमनन्ततया ख्यातं पादेन व्यङ्गमाह्वय । जनाना लोचनानन्दं के तन्वन्ति घनालये ॥ २६ ॥ प्रायेण नीचलोकस्य क. करोतीह गर्वताम् । आदौ वर्ण- द्वयं दत्त्वा ब्रूहि के वनवासिनः ॥ २७ ॥ सानुज काननं गत्वा नैकषेयाञ्जघान कः । मध्ये वर्णत्रयं दत्त्वा रावणः कीदृशो वद ॥ २८ ॥ धत्ते वियोगिनीगण्डस्थलपाण्डुफलानि का । वद वर्णौ विधायान्ते सीता हृष्टा भवेत्कया ॥ २९ ॥ विष्णोः का वल्लभा देवी लोकत्रितयपावनी । वर्णावाद्य- न्तयोर्दत्त्वा क. शब्दस्तुल्यवाचकः ॥ ३० ॥ पुरुषः कीदृशो वेत्ति प्रायेण सकलाः कलाः । मध्यवर्णद्वयं त्यक्त्वा ब्रूहि क. स्यात्सुरालयः ॥ ३१ ॥ यजमानेन कः स्वर्गहेतुः सम्यग्विधीयते । विहायाद्यन्तयोर्वर्णौ गोत्वं कुत्र स्थितं वद ॥ ३२ ॥ नीचेषु यावनी वाणी का कः स्यात्सुखदो

स्वामी को निहन्ता निशातमः ॥ १० ॥ लक्ष्मणेत्युत्तर यत्र प्रश्नः स्यादत्र कीदृशः । ग्रीष्मे द्विरद्वृन्दाय वनाली कीदृशी हिता ॥ ११ ॥ प्रायः कार्ये न मुह्यन्ति नरा. सर्वत्र कीदृशाः । नाधा इति भवेच्छब्दो नौवाची वद कीदृशः ॥ १२ ॥ कामुका. स्युः कथा नीचाः सर्वः कस्मि- न्प्रमोदते । अर्थिनः प्राप्य पुण्याहं करिष्यन्धे वसूनि किम् ॥ १३ ॥ को दुःखी सर्वकार्येषु कि भृशार्थस्य वाचकम् । यो यस्माद्विरतो नित्यं ततः कि स करिष्यति ॥ १४ ॥ वारेणेन्द्रो भवेत्कीदृक्प्रीतये भृङ्गसंहते । यद्यवश्य तदास्मै किमकरिष्यमहं धनम् ॥ १५ ॥ काले देशे यथायुक्तं नरः कुर्वन्नुपैति काम् । मुक्तवन्तावसम्पैता किमन्नम- करिष्यताम् ॥ १६ ॥ हिमानीस्थगिरौ स्याता कीदृशौ शशिभास्करौ । कः पूज्यः कः प्रमाणेभ्यो न प्रभाकरसमतः ॥ १७ ॥ के प्रवीणाः कुतो हीनं जीर्ण वासोऽशुभाश्च कः । निराकरिष्णवो बाह्यं योगाचाराश्च कीदृशाः ॥ १८ ॥ न श्लाघते खल. कस्मै सुप्तिङन्त किमुच्यते । लादेशाना नवाना च तिङा कि नाम कथ्यताम् ॥ १९ ॥ सतत

श्लाघते कस्मै नीचो भुवि किमुत्तमम् । कर्तर्यपि रुचादीना धातूना कि पदं भवेत् ॥ २० ॥ किमव्ययतया ख्यातं कस्य लोपो विधीयते । ब्रूत शब्दविदो ज्ञात्वा समाहारः क उच्यते ॥ २१ ॥ कौ विस्मयातावहेः शत्रु शोके वदति कि पदम् । कोऽभीष्टोऽतिदरिद्रस्य सेव्यन्ते के च भिक्षुभिः ॥ २२ ॥ कि मुञ्चन्ति पयोवाहाः कीदृशी हरिवल्लभा । पूजाया कि पदं कोऽग्निः कः कृष्णेन हतो रिपुः ॥ २३ ॥ वद वल्लभ सर्वत्र साधुर्भवति कीदृशः । गोविन्देनानसि क्षिप्ते नन्दवेश्मनि कामवत् ॥ २४ ॥ यत्पादन्विष्य का ग्राह्या लेखकैर्मसिमल्लिका । घनान्धकारे निःशङ्क मोदते केन बन्धकी ॥ २५ ॥ किमनन्ततया ख्यातं पादेन व्यङ्गमाह्वय । जनाना लोचनानन्दं के तन्वन्ति घनालये ॥ २६ ॥ प्रायेण नीचलोकस्य क. करोतीह गर्वताम् । आदौ वर्ण- द्वयं दत्त्वा ब्रूहि के वनवासिनः ॥ २७ ॥ सानुज काननं गत्वा नैकषेयाञ्जघान कः । मध्ये वर्णत्रयं दत्त्वा रावणः कीदृशो वद ॥ २८ ॥ धत्ते वियोगिनीगण्डस्थलपाण्डुफलानि का । वद वर्णौ विधायान्ते सीता हृष्टा भवेत्कया ॥ २९ ॥ विष्णोः का वल्लभा देवी लोकत्रितयपावनी । वर्णावाद्य- न्तयोर्दत्त्वा क. शब्दस्तुल्यवाचकः ॥ ३० ॥ पुरुषः कीदृशो वेत्ति प्रायेण सकलाः कलाः । मध्यवर्णद्वयं त्यक्त्वा ब्रूहि क. स्यात्सुरालयः ॥ ३१ ॥ यजमानेन कः स्वर्गहेतुः सम्यग्विधीयते । विहायाद्यन्तयोर्वर्णौ गोत्वं कुत्र स्थितं वद ॥ ३२ ॥ नीचेषु यावनी वाणी का कः स्यात्सुखदो


(१०) 'कुमुदवनबान्धवोदय' 'को पृथिव्या मुत् कुमुद पृथिव्या मध्ये प्रीति कृत्यर्थं अवन रक्षण विधते यस्यासौ अवनवान् रक्षाकर धवो भर्ता नास्ति दया यस्य स अदय दयारहित . कुमुदाना चन्द्र विकासिकमलाना वनानां बान्धवो आता चन्द्रस्तस्योदय (११) 'कासारसहिता' सारसस्य पक्षिणो हिता प्रिया का इति प्रश्न सारसस्य योषित् लक्ष्मणा कासारेण आखानसरोवरेण सहिता सहवर्तमाना (१२) 'सावधाना ' सह अवधानेन समाधिना वर्तत इति अव्य- प्रचित्ता इत्यर्थ सौ अधा ना स् इति पदच्छेदे अस्सार्थे औका रेण सहवर्तमान सौ न धा अधा धारहित एवविध ना इति शब्द सकारस्य विसर्गे 'नौ' इति नौवाची भवेदिति योजना (१३) 'दास्यामहे दास्या वेश्यया सह महोत्सवे दास्यामहे दान दास्याम ' (१४) 'प्रयास्यती' प्रयास आयासोऽस्यास्तीति प्रयासी अति भृशम् प्रयास्यति प्रकर्षेण तत्स्थान विमुच्य गमिष्यति (१५) 'समदास्य' समद मदसहित आस्यं मुख यस्य स समादास्य भ्रमरा हि गजाना मदमाघ्राय हृष्यन्ति समदास्य त्व दानं व्यतरिष्य (१६) 'अहास्यताम् ' हास्यस्य भावो हास्यता न हास्यता अहास्यता ताम् युक्तक्रिया कुर्वतो न कश्चिद्वसेदित्यर्थ ओहाङ् त्यागे क्रिया तिपत्तौ स्या् तदन्नं तावत्त्यक्ष्यतामित्यर्थ (१७) अभाव ' अभौ नास्ति भा दीप्तिर्ययोस्तौ कान्तिरहिनौ अ कृष्ण अभाव प्रमाण शास्त्रे प्रसिद्ध सप्तम पदार्थ प्रभाकरास्तु अभावरूप सप्तम पदार्थ प्रमाणत्वेन न मन्यन्ते (१८) 'विज्ञानवादिन ' विद्या विशेषेण जानन्ति ते चतुरा नवात् नूत्नात् जीर्ण हि वस्त्रं नवात् हीनमूल्य स्यादित्यभिप्राय इन सूर्य विज्ञानवादिन विशेषेण ज्ञानस्य तत्त्वा र्थज्ञानस्य वादो विद्यते येषु ते विज्ञानवादिन इति पदं बौद्धशाखे प्रसिद्धम् (१९) 'परस्मैपदम्' आत्मव्यतिरिक्त परं तस्मै परस्मै अन्यस्मै न स्तौति पद पदसज्ञ सुप्तिडन्त पदम् परस्मैपद नवाना- मपि तिङा तिप्-तस्-झि इत्यादीना परस्मैपदसज्ञा	(२०) 'आत्मनेपदम्' आत्मने स्वस्मै पद प्रतिष्ठास्थानम् आत्म- नेपद त आताम् झ इत्यादीनि नव वचनानि भवन्ति इति भाव (२१) 'स्वरित ' स्वर् स्वरव्यय स्वर्गे निपात इत इत्संज्ञकस्य स्वरित इत्वादयस्त्रय. स्वरा प्रत्येकमुदात्तानुदात्तस्वरितसंज्ञा समाहार स्वरित इति तात्पर्यार्थ (२२) 'वीहारा ' विश्व विश्व वी गरुडमयूरो हा इति खेदे रा द्रव्यम् वीहारा तीर्थभूमय (२३) 'कसासुर' क जलम् सा एन कृष्णेन सहवर्तमाना लक्ष्मी सु पूजायाम् र अग्नि कसासुर एतन्नामा दैत्य (२४) 'दीनरक्षी- क्षीरनदी' दीनान्दु स्वान् भिक्षाचरादीन् रक्षत इत्येवंशीलो दीनरक्षी दीनपालक क्षीर दुग्ध तस्स नदी क्षीरनदी (२५) 'नालिकेरजा- जारकेलिना' नालिकेराजाता नालिकेरजा जारेण उपपतिना सह केलि क्रीडा तया जारकेलिना (२६) 'खजना' ख आकाशम् आकाशस्य सर्वत्र वर्तमानत्वादन्तो नास्ति हे खञ खञ्जना पक्षि- विशेषा (२७) 'शवरा 'रा द्रव्यम् शवरा भिल्ला (२८) 'राक्षसो- त्तम ' राम दाशरथि राक्षसोत्तम राक्षमाना मध्ये उत्तम श्रेष्ठ (२९) 'लवलीलया' लवली लताविशेष लवलीलया लवो नाम पुत्र- स्तस्य लीला क्रीडा तया (३०) 'समान ' मा लक्ष्मी समान तुल्य (३१) 'नागरिक नागरिक नगरनिवासी चतुरो वा नाक स्वर्गे (३२) 'यागविवि ' याग यजन तस्य विधि गविशब्दे गोत्व वर्तते
१ बाह्यशून्यत्ववादिनो योगाचारा बौद्धविशेषा	२ मत्स्राधारपात्रम्

(१०) 'कुमुदवनबान्धवोदय' 'को पृथिव्या मुत् कुमुद पृथिव्या मध्ये प्रीति कृत्यर्थं अवन रक्षण विधते यस्यासौ अवनवान् रक्षाकर धवो भर्ता नास्ति दया यस्य स अदय दयारहित . कुमुदाना चन्द्र विकासिकमलाना वनानां बान्धवो आता चन्द्रस्तस्योदय (११) 'कासारसहिता' सारसस्य पक्षिणो हिता प्रिया का इति प्रश्न सारसस्य योषित् लक्ष्मणा कासारेण आखानसरोवरेण सहिता सहवर्तमाना (१२) 'सावधाना ' सह अवधानेन समाधिना वर्तत इति अव्य- प्रचित्ता इत्यर्थ सौ अधा ना स् इति पदच्छेदे अस्सार्थे औका रेण सहवर्तमान सौ न धा अधा धारहित एवविध ना इति शब्द सकारस्य विसर्गे 'नौ' इति नौवाची भवेदिति योजना (१३) 'दास्यामहे दास्या वेश्यया सह महोत्सवे दास्यामहे दान दास्याम ' (१४) 'प्रयास्यती' प्रयास आयासोऽस्यास्तीति प्रयासी अति भृशम् प्रयास्यति प्रकर्षेण तत्स्थान विमुच्य गमिष्यति (१५) 'समदास्य' समद मदसहित आस्यं मुख यस्य स समादास्य भ्रमरा हि गजाना मदमाघ्राय हृष्यन्ति समदास्य त्व दानं व्यतरिष्य (१६) 'अहास्यताम् ' हास्यस्य भावो हास्यता न हास्यता अहास्यता ताम् युक्तक्रिया कुर्वतो न कश्चिद्वसेदित्यर्थ ओहाङ् त्यागे क्रिया तिपत्तौ स्या् तदन्नं तावत्त्यक्ष्यतामित्यर्थ (१७) अभाव ' अभौ नास्ति भा दीप्तिर्ययोस्तौ कान्तिरहिनौ अ कृष्ण अभाव प्रमाण शास्त्रे प्रसिद्ध सप्तम पदार्थ प्रभाकरास्तु अभावरूप सप्तम पदार्थ प्रमाणत्वेन न मन्यन्ते (१८) 'विज्ञानवादिन ' विद्या विशेषेण जानन्ति ते चतुरा नवात् नूत्नात् जीर्ण हि वस्त्रं नवात् हीनमूल्य स्यादित्यभिप्राय इन सूर्य विज्ञानवादिन विशेषेण ज्ञानस्य तत्त्वा र्थज्ञानस्य वादो विद्यते येषु ते विज्ञानवादिन इति पदं बौद्धशाखे प्रसिद्धम् (१९) 'परस्मैपदम्' आत्मव्यतिरिक्त परं तस्मै परस्मै अन्यस्मै न स्तौति पद पदसज्ञ सुप्तिडन्त पदम् परस्मैपद नवाना- मपि तिङा तिप्-तस्-झि इत्यादीना परस्मैपदसज्ञा

(२०) 'आत्मनेपदम्' आत्मने स्वस्मै पद प्रतिष्ठास्थानम् आत्म- नेपद त आताम् झ इत्यादीनि नव वचनानि भवन्ति इति भाव (२१) 'स्वरित ' स्वर् स्वरव्यय स्वर्गे निपात इत इत्संज्ञकस्य स्वरित इत्वादयस्त्रय. स्वरा प्रत्येकमुदात्तानुदात्तस्वरितसंज्ञा समाहार स्वरित इति तात्पर्यार्थ (२२) 'वीहारा ' विश्व विश्व वी गरुडमयूरो हा इति खेदे रा द्रव्यम् वीहारा तीर्थभूमय (२३) 'कसासुर' क जलम् सा एन कृष्णेन सहवर्तमाना लक्ष्मी सु पूजायाम् र अग्नि कसासुर एतन्नामा दैत्य (२४) 'दीनरक्षी- क्षीरनदी' दीनान्दु स्वान् भिक्षाचरादीन् रक्षत इत्येवंशीलो दीनरक्षी दीनपालक क्षीर दुग्ध तस्स नदी क्षीरनदी (२५) 'नालिकेरजा- जारकेलिना' नालिकेराजाता नालिकेरजा जारेण उपपतिना सह केलि क्रीडा तया जारकेलिना (२६) 'खजना' ख आकाशम् आकाशस्य सर्वत्र वर्तमानत्वादन्तो नास्ति हे खञ खञ्जना पक्षि- विशेषा (२७) 'शवरा 'रा द्रव्यम् शवरा भिल्ला (२८) 'राक्षसो- त्तम ' राम दाशरथि राक्षसोत्तम राक्षमाना मध्ये उत्तम श्रेष्ठ (२९) 'लवलीलया' लवली लताविशेष लवलीलया लवो नाम पुत्र- स्तस्य लीला क्रीडा तया (३०) 'समान ' मा लक्ष्मी समान तुल्य (३१) 'नागरिक नागरिक नगरनिवासी चतुरो वा नाक स्वर्गे (३२) 'यागविवि ' याग यजन तस्य विधि गविशब्दे गोत्व वर्तते

१ बाह्यशून्यत्ववादिनो योगाचारा बौद्धविशेषा

२ मत्स्राधारपात्रम्

पृष्ठ 213 पृष्ठ 215