सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२०० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम्]

---

[वाम-भागः]

जने । शंभोरावरणं किं कं भजन्ते व्याधयो जनम् ॥ ३३ ॥
कस्मिन्स्वपिति कंसारिः का वृत्तिरधमा नृणाम्। किं ब्रूते पितरं
बाल. कि दृष्ट्वा रमते मन. ॥३४॥ किमिच्छति नरः काश्यां
भूपानां को रणे हितः । को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेक-
मुत्तरम् ॥ ३५ ॥ भागीरथी कथंभूता कामिनी प्राह किं
प्रियम्। एकमेवोत्तरं देहि शास्त्रलौकिकभाषया ॥३६॥ बुधः
कीदृग्वचो ब्रूते को रोगी कश्च नास्तिकः । कीदृक्चन्द्रं नम-
स्यन्ति किं सूत्रं पाणिनेर्वद ॥३७॥ राज्ञः संबोधन किं स्यात्सु-
ग्रीवस्य तु का प्रिया। अधनास्तु किमिच्छन्ति आर्ते. किं
क्रियते वद ॥ ३८ ॥ किमस्ति यमुनानद्या जारान्किं वक्ति
जारिणी । आन्ध्रगीर्वाणभाषाभ्यामेकमेवोत्तरं वद ॥ ३९ ॥
का कान्ता कालियारातेः पुनरर्थे किमव्ययम् । किं वन्द्यं
सर्वदेवानां फलेषु किमु सुन्दरम् ॥ ४० ॥ केदारे कीदृशो
मार्गः कुत्र शेते जनार्दनः । स्त्रीचित्तं कुत्र रमते स्वामी किं
वक्ति चेटिकाम् ॥ ४१ ॥ घनसमये शिखिषु सानृत्यं
कीदृक्षु किं घनातपति । प्रावृषि कस्य न गमनं मानसगमनाय
कीदृशा हंसा. ॥ ४२ ॥ चादय इति यत्र स्यादुत्तरमथ तत्र
कीदृशः प्रश्नः । कथय त्वरितं के स्युर्नौकाया वाहनो-
पायाः ॥ ४३ ॥ वदतानुत्तमवचनं ध्वनिरुच्चैरुच्यते स
कीदृक्ष. । तव सुहृदो गुणविभवे रिपुनिवहं किं नु कर्तारः
॥ ४४ ॥ को माद्यति मकरन्दैस्तनयं कमसूत जनकराज-
सुता । कथय कृषीवल सस्यं पक्वं किमचीकरत्त्वमपि ॥४५॥
पृच्छति पुरुषः केऽस्या समभूवन्वज्रकृत्पक्षतयः । बहुभय-

---

[दक्षिण-भागः]

देशं जिगमिषुरेकाकी वार्यते स कथम् ॥ ४६ ॥ को नयति
जगदशेषं क्षयमथ बिभरावभूव कं विष्णुः । नीचः कुत्र
सगर्व. पाणिनिसूत्रं च कीदृक्षम् ॥ ४७ ॥ कि स्याद्विशेष्य-
निष्ठं का सख्या वदत पूरणी भवति । नीचः केन
सगर्वं सूत्रं चन्द्रस्य कीदृक्षम् ॥ ४८ ॥ सुकपरिविन्दः
शब्दः सुब्रह्मण्यस्य वाचक. केन । स्तनभरनमिता नारी
केनोपायेन रञ्जयेत्कान्तम् ॥ ४९ ॥ कीदृग्गृहं याम्यगृहं
गतस्य कास्राणमम्भस्तरणे जनानाम् । भूषा कथं कण्ठ न
ते मु पृष्टे मुक्ताकलापैरिति चोत्तरं किम् ॥ ५० ॥ कीदृ-
ग्वस्त्रं स्यान्न भयाय पृष्टे यदुत्तरं तस्य च कीदृशस्य ।
वाच्यं भवेदीक्षणजातमम्बु कं चाधिशेते गवि कोऽर्चनीयः
॥ ५१ ॥ दधौ हरिः कं शुचि कीदृगन्नं पृच्छत्सखः
किं कुरुते सशोक. । श्लोकं विधायपि किमित्युदारः कविर्न
तोषं समुपैति भूयः ॥ ५२ ॥ लक्ष्मीधरः पृच्छति कीदृशः
स्यान्नृपः सपत्नेरपि दुर्निवारः । अकारि किं ब्रूहि नरेण सम्य-
क्पितृत्वमारोपयितुं स्वकीयम् ॥ ५३ ॥ कीदृशं वद मरु-
स्थलं मतं द्वारि कुत्र सति भूषणं भवेत् । ब्रूहि कान्त
सुभटः सकार्मुकः कीदृशो भवति कुत्र विद्विषाम् ॥ ५४ ॥
का प्रियेण रहिता वराङ्गना धान्नि केन तनयेन नन्दिता ।
कीदृशेन पुरुषेण पक्षिणा बन्धनं समभिलष्यते सदा ॥५५॥

---

[पादटिप्पण्यः]

(३३) 'अवेलाभोजिनम्' अवे लाभ अजिनम् ओवेलाभोनि नम्
(३४) 'शेषेसेवावापररूपम्' 'शेषे सेवा वा पररूपम्'
(३५) 'मृत्युंजय' मृत्युम् जय मृत्युजय
(३६) 'मलापहा' मलापहा मला पहा
(३७) 'अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्' अर्थवद् अधातुः अप्रत्ययः प्रातिपदिकम् अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
(३८) 'देवताराधनम्' देव तारा धनम् देवताराधनम्
(३९) कालिय कालि य
(४०) 'मातुलिङ्गम्' मा तु लिङ्गम् मातुलिङ्गम्
(४१, ४२) 'समुत्सुकमनसः' समुत्सु मुदा हर्षेण सह वर्तमाना समुदस्तेषु क पानीयम् अनसः शकटस्य समुत्सुक उत्कण्ठायुक्तं मनो येषां ते समुत्सुकमनसः
(४३) 'केनिपाताः' अत्र, के निपाता इति प्रश्नः प्रथमवारमेव द्वितीयवारं तूत्तरम् निपाताः के भवन्तीति प्रश्नः चादयो निपातसंज्ञाः के पानीये निपतन्ति ते केनिपाता अरित्राणि
(४४) 'अवमन्तारः' अवमं नीचार्थेवाचकम् तार अत्युच्चैः ध्वनिः अवमन्तारः अस्मिन्मित्राणि रिपूणामपमानं करिष्यन्ति इत्यर्थे
(४५) 'अलीलवम्' अली भ्रमरः, लवं लवनामानं पुत्रम्, अहम् अलीलवं छेदनमकरवम्
(४६) 'मानवनगाः' हे मानव ! नगाः पर्वताः इन्द्रेण हि पर्वतानां पक्षच्छेदः कृत इति पौराणिकी कथा, मानवन गा हे अनवन 'न विद्यते अवनं रक्षणं यस्य स अनवनः तत्संबोधनं हे अरक्षित ! त्वं मा गा गमनं मा कुर्याः

---

(४७) 'यमो गन्धने' यमः कृतान्तः अगं गोवर्धनम् धने यमो गन्धने पाणिनीयव्याकरणमध्ये इदं सूत्रमस्ति
(४८) 'विशेषणमेकार्थेन' विशेषणम् एकाशून्यानां संख्यापूरकम् एकमेव भवति एकादी अङ्को लिख्यते तदा बिन्दुना साफल्यं स्यादन्यथा शून्यमेव अर्थेन द्रव्येण विशेषणमेकार्थेन इदं चान्द्रव्याकरणसूत्रमस्ति
(४९) 'उपरिविहरणेन' आद्ये सुकपरिविन्दशब्दे उ प रि वि इत्येतेषां वर्णानां हरणेन निष्कासनेन स्कन्द इति शब्दः सुब्रह्मण्यस्य षडाननस्य वाचको भवति द्वितीये उपरि विहरणेन इत्यस्य विपरीतस्तेनेत्यर्थः
(५०) 'हारावि नाव' हारावि हा इति खेदे हा इति रावः शब्दो विद्यते यस्मिंस्तत्- नावः नौका हे हारा, वो युष्मान्विना
(५१) 'अहिंस्रमहिम' अहिंस्रम् न सन्ति हिंसा घातुका जीवविशेषा यस्मिंस्तत् अहिम् न विद्यते हिम् अहिम् तस्य अहिम् सत कोऽर्थे यदा अहिंस्रशब्दात् हिम् दूरीक्रियते तदा अस्र इति तिष्ठेत् अस्रं नेत्रजलम् अश्रुपातः अहिं शेषनागम् अ कृष्णः पूज्यः सन् अधिशेते
(५२) 'अगमकमकरोदिति' अगं गोवर्धनम् अकं न विद्यते कं जलं यत्र तत् हे अक न विद्यते कं सुखं यस्य स हे दुःखिन् 'रोदिति रोदनं करोति अगमकमकरोदिति एव शोकं अगम्यं अकरोत् इति विचारयन् तुष्टो न भवति
(५३) 'समजनितनय' हे सम मा लक्ष्मीस्तया सह वर्तमान हे लक्ष्मीधर ! जनितनयः कृतो नयो न्यायो येन सः समजनि तनयः, तनयः पुत्रः समजनि उत्पादितः
(५४) 'अवारितोरणे'-अवारि न विद्यते वारि जलं यस्मिंस्तत् तोरणे बहिर्द्वारे सति अवारितो रणे रणे संग्रामे अवारितो न वारयितुं शक्यते सः
(५५) 'शकुन्तलाभरतेन' शकुन्तलानाम्नी ऋषेः पुत्री भरतनाम्ना पुत्रेण, नन्दिता इत्यर्थः शकुन्तानां पक्षिणां लाभोऽर्जनं तत्र रतः आसक्तस्तेन, व्याधेनेत्यर्थः

---

१ संस्कृतया महाराष्ट्रभाषया चेत्यर्थः
२ तैलङ्गभाषया संस्कृतया च