सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

बहिरालापाः २०१

---

कीदृशं हृदयहारि कूजितं कः सखा यशसि भूपतेर्मतः। कस्त- वास्ति विपिने भयाकुलः कीदृशश्च न भवेन्निशाकरः॥ ५६॥ कीदृशी निरयभूरनेकधा सेव्यते परमपापकर्मभिः। प्रेतराक्षस- पिशाचसेविता कीदृशी च पितृकाननस्थली ॥ ५७ ॥ केसर- द्रुमतलेषु संस्थित कीदृशो भवति मत्तकुञ्जरः। तत्त्वतः शिव- मपेक्ष्य लक्षणैरर्जुनः समिति कीदृशो भवेत् ॥ ५८ ॥ निर्जित- सकलारातिः पृच्छति को नैको मृत्योर्भयमुच्छति । मेघा- त्ययकृतरुचिराशायाः किं तिमिरक्षयकारि निशायाः ॥ ५९ ॥ विहगपतिः कं हतवानहितं कीदृग्भवति पुर जनमहितम् । कि कठिनं विदित वद धिमन्पादःपतिरपि कीदृग्मयकृत् ॥ ६० ॥ अनुकूलविधायिदैवतो विजयी स्यान्ननु कीदृशो नृपः। विरहि- ण्यपि जानकी वने निवसन्ती सुदमादधौ कुतः ॥ ६१ ॥ कुसुमं पतदेत्य नाकतो वद कस्मै स्पृहयन्ति भोगिनः । अधि- गम्य रतं वराङ्गना क नु यत्न कुरुते सुशिक्षिता ॥ ६२ ॥ कवयो वद कुत्र कीदृशाः कठिनं किं विदितं समन्ततः । अधुना तव वैरियोषिता हृदि तापः प्रबलो विहाय का- ॥ ६३ ॥ वसति कुत्र सरोरुहसंततिर्दिनकृतो ननु के तिमिर- च्छिदः। पवनभक्तसपत्नरणोत्सुकं पुरुषमाह्वय को जगति प्रियः ॥ ६४ ॥ न भवति मलयस्य कीदृशी भूः क इह कुचं न बिभर्ति कं गता श्रीः । भवदरिनिवहेषु कास्ति नित्यं बलमथनेन विपद्ध्यधायि केषाम् ॥ ६५ ॥ समयमिह वदन्ति कं निशीथ शमयति कान्वद वारिवाहवृन्दम् । वितरति जगता मनःसु कीदृग्द्युदमतिमात्रमय महातडागः ॥ ६६ ॥ किमकरवमहं हरिमैहीध्रं स्वभुजबलेन गवा हितं विधित्सुः । प्रियतमवदनेन पीयते कः परिणतबिम्बफलोपमः प्रियायाः ॥ ६७ ॥ परिहरति भयात्तवाहित किं कमथ कदापि न विन्दतीह भीतः । कथय किमकरोरिमा धरित्रीं नृपतिगुणैर्नृपते स्वयं त्वमेक ॥ ६८ ॥ पृच्छति शिरसिरुहो मधुमथनं मधुमथनस्तं शिरसिरुहं च । कः खलु चपल- तया भुवि विदितः का ननु यानतया गवि गदिताः ॥६९॥ कीदृक्तोयं दुस्तर स्यात्तितीर्षो का पूज्यास्मिन्वङ्गामामन्त्र- यस्व । दृष्ट्वा धूम दूरतो मानविक्षः किं कर्तासि प्रातरेवा- श्रयाशम् ॥ ७० ॥ कीदृक्प्रातर्दीपेपर्वते शिखा स्याद्दुष्टः पृच्छत्याभजन्ते मृगाः किम् । देवामात्ये किं गते प्रायशो- ऽस्मिलोकः कुर्यान्नो विवाहं विविक्तः ॥ ७१ ॥ कीदृक्सेना भवति रणे दुर्धारा वीरः कस्मै स्पृहयति लक्ष्मीमिच्छन् । का सबुद्धिर्भवति बुधः सग्रामे किं कुर्वीर्ध्वं सुभटजना भ्रातृव्यान् ॥ ७२ ॥ कसारातेर्वद गमनं केन स्यात्कस्मिन्दृष्टि सलभते खल्पेच्छुः। क सर्वेशा शुभकरमृचुर्धीराः किं कुर्यास्त्वं सुजन सशोकं लोकम् ॥ ७३ ॥ कीदृक्षः सकलजनो भवे- त्सुराज्ञः कः कालो विदित इहान्धकारहेतुः । कः प्रेयान्कु- मुदवनस्य को निहन्ति भ्रातृव्यं वद शिरसा जितस्वया कः ॥ ७४ ॥ सग्रामे स्फुरदसिना हतास्त्वया के दुःखं के बत निरये नरस्य कुर्युः । कस्मिश्चिद्वति कदापि नैव लोम ज्ञाताः के जगति महालघुत्वभाजः ॥ ७५ ॥ कीदृक्षं

---

(५६) ‘कलंकविरहित’ कल मधुर शब्द कवि काव्यादिकृत अहित शत्रु कलङ्केन मृगरूपाभिशानेन विरहित न स्यात् इति भावार्थ (५७) ‘नरकपालरचिता’ नरकाणा पालाः नारकजीवरक्षका यमभटास्तै रचिता' उपस्कृता नराणा कपालानि कर्पराणि तै कृत्वा रचिता श्मशानभूमिस्तु मनुष्याणा मुण्डै सहिता भवति (५८) ‘दानवकुल भ्रमरहित’ दानेन मदेन बकुलाना वृक्षाणा भ्रमरेभ्य सकाशात् हित हितकृतदित्यर्थ दानवाना दैत्याना कुले यो अमो दानवा अमी युध्यन्तीति मिथ्याज्ञान तेन रहित (५९) ‘विधुतारातेज’ ‘हे विधुताराते' विधुता कम्पिता अरातय शत्रवो येन स तत्संबोधनम् अजः ब्रह्मा विधुश्चन्द्र तारा नक्षत्राणि तासा तेज प्रकाश (६०) ‘अहिमकरमय’ अहि सर्पम् अकर नास्ति करो राजदण्डो यस्मिस्तत् अय लोहम् अहय सर्पा मकरा मत्स्यविशेषास्तन्मय (६१) ‘कुशलवर्धित’ कुशलै शुभसूचकशकुनैर्वर्धितो वर्धापित कुशल कुशवलवौ एतन्नामानौ पुत्रौ तयोऋद्धि सपत्तस्सात् (६२) ‘सुरतरवे’ सुरतरवे कल्पवृक्षाय वाञ्छन्ति सुरतस्य सम्भोगस्य रव शब्दस्तस्मिन् (६३) ‘गिरिसारमुखा’ गिरि वाण्या सार प्रधान स्फुतोच्चारणवन्मुखं वदनं येषा ते गिरिसार लोहम् उल्का स्याल्य (६४) 'केकिरणोत्करा' के पानीये किरणाना उल्करा. समूहा हे केकिरणोत्क, केका विद्यते येषा ते केकिन तेषा मयूराणा रणे शब्दे उक्त उत्सुक तत्संबोधनम् रा द्रव्यम् (६५) 'विपन्नगानाम्' विगता पन्नगा सर्पा यस्या सा द्विपन्नगा न कितु पन्नगसहितैव ना पुमान् अ कृष्णम् विपत्सपत्यभाव दरिद्रता नगाना पर्वतानाम्

(६६) ‘अरविदवान्’ अरवि नास्ति रवि सूर्यो यस्मिन्स अरविस्तम् दवान्दावानलान् अरविन्दवान् अरविन्द्वानि कमलानि विद्यन्ते यस्मिन्स (६७) 'अधर' 'हे कृष्ण ! त्व गोवर्धनपर्वत अधर हस्ते धृतवान् अधर ओष्ठ (६८) 'समरजयम्' समर सङ्ग्रामम् जय जयबीदम् अह समरजय रागिणी पृथ्वीमकरवम् (६९) ‘केशवनौका' 'हे केशवनौका. वने ओको गृहं यस्यासौ वानर हे केशव' नौका नाव. (७०) 'अनुमातासे' अनु न विद्यते नौ यत्र तत् नौकारहितमित्यर्थे माता जनित्री हे असे खङ्ग ! अनुमातासे त्वं अनुमान करिष्यसि (७१) 'विभाकरभवनम्' विभा विगता भा कान्तिर्यस्या सा हे करम उष्ट्र' वनम् विभाकरभवन विभाकरस्य सूर्यस्य भवनं गृहं तत् सिंहराशि गते जीवे लोका विवाहादिशुभकार्याणि न कुर्वन्ति सिंहस्याधिपति सूर्य (७२) 'पराजयेमहि' परा उत्कृष्टा उत्कृष्टा एव सेना जय प्राप्नुयादित्यर्थ आजये सङ्ग्रामाय हे महि हे पृथ्वि' वय पराजयेमहि जयेम (७३) 'विनोदयेयम्' विना गरुडेन उदये सति परस्योन्नती सत्याम् अय भाग्यम् अह त विनोदयेय विनोदेन युक्त कुर्यामित्यर्थ (७४) 'विधुरविरहित' 'विधुरेण कष्टेन विरहित सुखीयर्थे विधुश्च रविश्च विधुरवी चन्द्रादित्यौ ताभ्या रहित, विधुश्चन्द्र अवि उर्णायु अहित. शत्रु (७५) 'नरकरेणव.' नराश्च करेणवश्च मनुष्यहस्तिन नरकस्य रेणवो धूल्य अधिरूपा बालुका इत्यर्थे नरकरे पुरुषाणा हस्ततले. अणव परमाणव..

२६ सु. र. भां.