भारतकोश
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 218, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 218

बहिरालापाः २०३

पुन प्रणतशत्रुसरोजसूर्ये सेवाद्यवर्णरहिता वद नाम का स्यात् ॥ ९५ ॥ उरसि मुरभिद. का गाढमालिङ्गितास्ते सरसिजमकरन्दामोदिता नन्दने का । गिरिसमेलघुवर्णैरण्वारव्यातित्वस्यैर्गुरुभिरपि कृता का छन्दसा वृत्तिरस्ति ॥ ९६ ॥ समरगिरिसि सैन्यं कीदृश दुर्निवार विगतघन-निशीथे कीदृशे व्योम्न्नि शोभा । कमपि विविधशेन प्राप्य योग्याभिमानं जगदखिलमनिन्द्वं दुर्जनः किं करोति ॥ ९७ ॥ भवति गमनयोग्या कीदृशी भू रथाना किमति-मधुरमम्लं भोजनान्ते प्रदेयम् । प्रियतम वद नीचायग्रणे किं पदं स्यात्कुमतिकृतविवादाश्चक्रिरे किं समर्थै ॥ ९८ ॥ भवति जथिनी काजौ सेनाद्यावरणभूषणं वहति किमहि पुष्पं कीटक्सुभम्समुद्भवम् । महति समरे वैरी वीर त्वया वद किं कृत कमलमुकुले भृङ्ग. कीदृक्विवन्मधु गजत् ॥ ९९ ॥ आह्वानं कि भवति हि तरो कस्यचित्प्रश्नविज्ञा. प्रायः कार्यं किमपि न कलौ कुर्वते के परेषाम् । पूर्णे चन्द्र वहति ननु का पृच्छति म्लानचक्षु. केनोदन्याज-नितमसमं कष्टमाप्नोति लोक. ॥ १०० ॥ का सबुद्धि सुभट भवतो ब्रूहि पृच्छामि सम्यक्प्रताप् कीदृग्भवति विपिनं सप्रबुद्धैर्विहंगै । लोक कस्मिन्रथयति मुदं का त्वदीया च जैत्री प्रायो लोके स्थितमिह सुखं जन्तुना कीदृशेन ॥ १०१ ॥ गतक्लेशायासा विमलमनस कुत्र मुनयस्तपस्यन्ति स्वस्था. सुररिपुरिपोः का च दयिता । कैविप्रेया. कि स्यान्नवलघुयुतैरगुरुभिर्बुधा वृत्तं वर्णै. स्फुट-घटितबन्धं कथयत ॥ १०२ ॥ बिभर्ति वदनेन कि क इह सर्वपीडाकर कुलं भवति कीदृशं गलितयौवनं योषि-ताम् । वभार हरिरम्बुधेरुपरि का च केन स्तुतो हतः कथय कस्त्वया नगपतेर्भयं कीदृशात् ॥ १०३ ॥ हरिव्हति का तवास्त्यरिषु का गता कं च का कमर्चयति रोगवान्ध-नयती पुरी कीदृशी । हरि. कमधरद्वलिप्रभृतयो धरा किं व्यधु. कया सदसि कस्त्वया बुध जितोऽम्बुधिः कीदृशः ॥ १०४ ॥ पवित्रमतितृप्तिकल्किमिह कि भटामश्रणं ब्रवीति धरणीधरश्च किमजीर्णसबोधनम् । हरिवदति को जितो मदनवैरिणा सयुगे करोति ननु क शिखण्डिकुलताण्डवाड-म्बरम् ॥ १०५ ॥ को मोहाय दुगीश्वरस्य विदित सबो-वनीयो गुरु को धात्र्या विगल कलौ नयधन. किवन्न कीटग्द्विज. । कि लेखावचनं भवेदतिशयं दुःखाय कीट-खल को विन्नाधिपतिर्मनोभवसमो मूर्त्या पुमान्कीदृशः ॥ १०६ ॥ कामिन्या स्तनभारमन्थरगतेर्लीलाचलच्चक्षुषः कंदर्पकवलामिनत्यवसते. कीटक्पुमान्वल्लभ. । हेलाकृष्ट-कृपाणपाटितगजानीकात्क्षतस्तेऽरय. श्वासायासविशुष्ककण्ठ-कुहरा निर्यान्ति जीवार्थिन ॥ १०७ ॥ दैत्यारातिरसो वराहवपुषा कामुज्जहाराम्बुधे का रूपं विनिहन्ति को मधुवधूवैधव्यदीक्षागुरुः । स्वच्छन्दं नवसल्लकीकवलनैः पम्पासरोमज्जनै. के विन्ध्याद्रिवने वसन्त्यभिमतक्रीडाभि-रामस्थिता. ॥ १०८ ॥ का चक्रे हरिणा घने कृपणधी.


(९५) 'शखी' आद्यवर्णरहिता 'स्त्री' हे दुर्वारवीर्य ! त्वयि सवृषि सति सपत्नहृदये का प्रसुप्ता ? शखी, प्रणतशत्रुसरोजसूर्ये त्वयि तुष्टे सति सपत्नहृदये प्रसुप्ता नैवाद्यवर्णरहिता का? स्त्री (९६) 'मालिनी' मा लक्ष्मी नलिनी अमरी मालिनी नाम छन्दोवृत्तम् (९७) 'अभिभवति' अभि नास्ति भीर्यस्य तत् भयरहितम् भवति भानि नक्षत्राणि विद्यन्ते यस्मिंस्तत् भवन् तस्मिन्नक्षत्रयुक्ते अभिभवति पराभवति नीचो वृद्धि गतो दु खदायक एव भवेदिति भाव (९८) 'समादधिरे' समा अविषमा दधि क्षीरजम् रे इति नीचसबोधन दीयते समाहिता (९९) 'परागरजित' परा उत्कृष्टा हे राग आर-क्तत्व गर गरलम् रञ्जि रञ्जतीत्येवशील तत् जित परागरजित परागेण केमरेण रञ्जित प्रीणितमना (१००) 'नीरापकारेण' हे नीप वृक्षविशेष 'परे अन्ये आत्मन कार्याणि मर्वे कुर्वन्ति परकार्यकृत्तु विरल राका पूर्णिमा हे काण एकाक्ष ! नीरापकारेण नीरस्य जलस्य अपकार अभावस्तेन नीर विना वृथा कष्ट ददाति (१०१) 'वीहार सेविना' हे वीर ! रवि रव शब्दो विद्यते यस्मिन् तत् शब्दयुक्तम् हासे हास्ये सेना सैन्यम् वीहारसेविना वीहार उपवनादिषु खेलन सेवते इत्येवंशीलेन (१०२) 'शिखरिणी' शिखराणि विद्यन्ते यस्मि न्सौ शिखरी पर्वत तस्मिन् शिखारिणि ई लक्ष्मी, शिखरिणी छन्द

१ विष्णो २ अष्टाभिर्लघुभि सप्तभिश्च गुरुभिरित्यर्थ ३ कविप्रियम्

(१०३) 'विषमपादनिकुञ्जगतादित' विष गरलम् अपात् सर्पं अनि नास्ति इ कामो यस्मिन् तत् कदर्प॑रहितम् कु पृथ्वीम् जगता ससारेण अदित शत्रु विषमपादनिकुञ्जगतादित विषमाणा दुर्गमाणा पादाना प्रत्यन्तपर्वताना निकुञ्जेषु गहनस्थानेषु गता अद्ध्य सर्पा यस्मिन्स विषमपादनिकुञ्जगताहस्तिस्मात् यत्र पर्वते शिलाया अधस्तात्सर्पा निग्रेच्छन्ति तत पर्वताद्विभीयते (१०४) 'कुभीरमीन मकरागमदुर्गवारि' कु पृथ्वीम् भी भयम् अ विष्णुम् ई लक्ष्मी इन सूर्यम् अकरा नास्ति करो राजदण्डो यस्या सा अग गोवर्धन-पर्वतम् अदु ददति स गवा वाण्या वादेन कृत्वा अरि प्रति-वादी कुम्भीरमीनमकरागमदुर्गवारि कुम्भीरा नक्राश्च मीना मत्स्याश्च मकराश्च तेषा आगमौ आगमनगमने ताभ्या कृत्वा दुर्गे दुस्तर वारि जलं यस्यासौ ईदृश समुद्रो भवति (१०५) 'पयोधरसमय 'पयो जलम् हे योध ! हे धर पर्वत ! हे रस अजीर्णे ! हे सम 'मा लक्ष्मी स्त्या सहवर्तमान हारे मय मयनामा कश्चिद्दैत्यविशेषो हरेण हृत इति भावार्थे पयोधरसमय पयोधरस्य मेघस्य समय काल मेघा-गमे हि मयुरा विशेषेण नृत्यन्तीत्यर्थ (१०६) 'राजीवसन्निभवदन' रा द्रव्यम् हे जीव हे गुरो सन् सज्जन. इभवद् हस्तिवत. न विद्यते अ कृष्णोऽसित्क्रिति अन ब्राह्मणो हि कृष्णरहित कदाचिन्न स्यादित्यर्थ राजी पङ्कि वसन् निवास कुर्वन् इभवदन इभवत् हस्तिनुल्य वदन मुखं यस्यासौ गणेश इत्यर्थे राजीवैन कमलेन सन्निभ सदृश बदन मुख यस्यासौ राजीवसन्निभवदन (१०७) 'सम-रत 'सम तुल्य रत भोगक्रिया यस्य स समामात् (१०८) 'कुञ्जरा' कु पृथ्वीम् जरा वृद्धत्वम् अ. कृष्ण कुञ्जरा हस्तिनः