सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ
पृष्ठ 220, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 220
प्रश्नोत्तराणि, चित्रम् | २०५
| प्रश्नोत्तराणि | चित्रम् |
|---|---|
| भारतं चेक्षुदण्डं च सिन्धुमिन्दुं च वर्णय । पाठमेकं<br>प्रदास्यामि प्रतिपर्वप्रमोदय. ॥ १ ॥ कियन्मात्रं जलं विप्र<br>जानुदघ्नं नराधिप । तथापीयमवस्था ते नहि सर्वे भवा-<br>दृशाः ॥ २ ॥ अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता ।<br>त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी क्वचित् ॥ ३ ॥ भूरि-<br>भारभराक्रान्तो बाधति स्कन्ध एष ते । न तथा बाधते<br>स्कन्धो यथा बाधति बाधते ॥ ४ ॥ निरर्थकं जन्म गतं<br>नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि<br>निष्फलैव कृता विनिद्रा नलिनी न येन ॥ ५ ॥ अङ्गं<br>तदिदमुन्मदद्विपश्रेणिशोणितविहारिणो हरे । उल्लसत्तरुण-<br>केलिपल्लवा सङ्ककीं त्यजति किं मातङ्गज. ॥ ६ ॥ इदमनु-<br>चितमक्रमश्च पुंसा यदिह जरास्वपि मन्मथा विकारा ।<br>इदमपि न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं<br>वा ॥ ७ ॥ यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितनुते तदाचष्टे<br>लोकः शशक इति नो मा प्रति तथा । अह त्विन्दुं मन्ये<br>त्वदरिविरहाक्रान्ततरुणीकटाक्षोल्कापातव्रणकिणकलङ्काङ्कित-<br>तनुम् ॥ ८ ॥ भविन्त्री रम्भोरु त्रिदशवदनम्लानिरधुना<br>स रामो मे स्थाता न युधि पुरतो लक्ष्मणसख. । इयं यास्य-<br>त्युच्चैर्विपदमधुना वानरचमूर्गलिष्ठेदं षष्ठाक्षरपरविलोपात्पठ<br>पुनः ॥ ९ ॥ अष्टौ हाटककोटयस्त्रिनवतिर्मुक्ताफलानां तुलाः<br>पञ्चाशन्मधुगन्धमत्तमधुपाः कोधोद्धताः सिन्धुराः । अश्वा-<br>नामयुतं प्रपञ्चचतुर पण्याङ्गनाना शत दण्डे पाण्ड्यनृपेण<br>ढौकितमिदं वैतालिकायार्पणम् ॥ १० ॥ | नमामि मामनोनुन्नमान मुनिममानिनम् । नानागमनमा<br>नाममॊनामानमसुमेनमुम् ॥ १ ॥ तागतारतंग्गेतैरुरुत्तरुत्तरोत्तरुत्तरो<br>रूतै. । रतार्र्ता तित्तिगी गैति तीरे तीरे तगे तरै ॥ २ ॥<br><br>तनुना तनुता नीता तेन ते नीतनीतिना । नाता नूतनता<br>तान्ति तनो तेनातनोति न० ॥ ३ ॥ या मौताममता माया<br>मा परोक्षकश्रोपमा । तागेने गगनेऽगे तामक्षगच्छेऽगक्षम्<br>॥ ४ ॥ सर स्वतिप्रमादं मे स्थितिं चित्तमरेम्वति । सग-<br>स्वति कुरु क्षेत्रकुरुक्षेत्रममस्वति ॥ ५ ॥ समार साक-<br>दर्पेण कंदर्पेण मसाग्मा । शर नवाना विश्राणा नाविश्राणा<br>शरन्नवा ॥ ६ ॥ मागारिशक्रगमेभमुखैरामाग्गरहमा । साग-<br>ग्वध्वस्ता नित्य तदतिहणक्षमा ॥ ७ ॥ माता नताना<br>सव्रट् श्रिया भावितसम्भ्रमा । मान्याथ सीमा राणाणा शं<br>मे दिश्यादुमादिजा ॥ ८ ॥ सरला बहलारम्भतरलालि- |
| (१) पूर्वार्धं भोजराजस्योक्ति उत्तरार्ध तु कालिदासस्य प्रत्युक्ति<br>(२) प्रथमपादस्तृतीयपादश्च नदीमुत्तितीर्षोर्भोजस्योक्ति द्वितीयपाद-<br>श्चतुर्थपादश्च राजदर्शनार्थं छद्मना काष्ठभारवाहपण्डितस्य प्रत्युक्ति<br>(३) पूर्वार्धं मानिनीमनुनयतां वल्लभस्योक्ति उत्तरार्धं तु तस्य<br>वक्रोक्ति (४) पूर्वार्धं मृगयाया गृहामागच्छत शिबिकारूढस्य मोन<br>राजस्योक्ति उत्तरार्धं च राजदर्शनार्थं गच्छत शिविकावाहकस्य<br>पण्डितस्य प्रत्युक्ति (५) पूर्वार्धं विदुषस्योक्ति उत्तरार्धं राजक-<br>न्याया (६) पूर्वार्ध तच्चित्तपरीक्षिक्राया राजकन्याया उक्ति उत्त-<br>रार्धं तदनुरक्तस्य विह्वणस्य प्रत्युक्ति (७) पूर्वार्धं सारक्रीडा कुर्वत्या<br>शीलाभट्टारिकाया उत्तरार्धं च भोजस्य (८) पूर्वार्धं रात्रौ चन्द्र<br>वर्णयतो भोजस्योक्ति उत्तरार्धं च राजदर्शनार्थं आगतस्य छद्मचौर-<br>पण्डितस्य (९) प्रतिचरणसप्तमाक्षरविलोपात् द्वितीयोऽर्थ उद्रवति<br>पूर्वचरणत्रय रावणस्योक्ति सीता प्रति चतुर्थचरणस्तु तस्या<br>प्रत्युत्तरम् (१०) निखिलमपि पद्य विज्ञापयतो भाण्डागारिकस्योक्ति<br>वैतालिकायार्पय इति च सप्ताक्षराणि वैतालिकगीतदत्तकर्णस्य विक्रमा<br>दित्यस्य प्रत्युक्ति<br><br>१ कुरा, पक्षे, -काष्ठेन | (१) द्वयक्षर पद्यम् नमामि नमस्करोमि कम् उ विष्णुम् न<br>केवल तमेव अपि तु उमेन पार्वतीनाथम्, हरिहरमित्यर्थे , किंभूतम् ?<br>मामनोनुन्नमान मा लक्ष्मीस्तस्या मनसो नुन्नोऽपहस्तो मानो येन स<br>तथा त लक्ष्मीचाञ्चल्यगर्वोपहारिणम् पु० किं० ? मुनि योगीश्वर<br>अमानिन मानरहितम् पु० किं० ? नानानन नानाविधानि आननानि<br>मुखानि यस्यासौ त दशावतारत्वान्नकेविधमुग्म् पु० किं० ? अमा-<br>नाम अमानमाकाशममति अतिक्रामतीत्यमानामानस्तम् पु० किं०<br>ओनामानं ब्रह्मस्वरूपम् एवविर्द उमेन हरं उ हरिं च नमामि<br><br>(२, ३) द्वयक्षर (४) उ इति संबोधनम् हे अक्षगच्छद्यगक्षम ! अक्षे<br>रिन्द्रियैर्गच्छन्ति प्रतिपद्यन्ते ते अक्षगच्छा विषया तेषां छत्र नाग<br>तत्र क्षम समर्थ तस्य संबोधनम् हे महायोगिन् ! गगने आकाशे<br>ता अर प्राप किंभूते गगने ? तारोने ताराभि ऊन तस्मिन् ता<br>काम् ? या माता अर्थात् विश्वस्य माता पु० की० ? या ममता मम-<br>तास्वरूपेण वर्तते या वैष्णवी माया पु० की० ? या मा लक्ष्मी<br>पु० की० ? या परोक्षक्षरोपमा परक्षाणी उक्षा च परोक्षा वृषभ तेन<br>क्षरति गच्छतीति स श्रीमहादेव तेन उपमीयतेति सा (५) स्वतिप्र-<br>साद सुन्दरातिप्रसन्नता मर प्रामुहि चित्तमरेम्वति चित्तसमुद्रे क्षेत्र<br>शरीरमेव कुरुक्षेत्रं तत्र मरस्वत्याख्यनदीरूपे नेधा- समुद्रस्थितेरी-<br>चिल्येन मम चित्तसमुद्रे स्थितिं कुरु इत्यर्थं (६) नवा शरत् कंदर्प-<br>रूपेण दर्पेण साक ससार किंभूता ? मसाग्मा मारसेन पक्षिविशेषेण<br>पश्रेण वा सहिता शर काण्डं बिभ्राणा पोषयन्ती- परिपाक प्रापय-<br>न्तीत्यर्थ नवाना नवमन शकट कर्दमभावेन पथि यस्या<br>सा न अविश्राणा वीना पक्षिणा आण शब्द न तेन रहिता च<br><br>(७, ८) खड्गबन्धोऽयम् उमा गौरी शं सुखं मे मद्य दिश्यादेयात्<br>कीदृशी आदिजा जगदादिभवा तथा मारारि शंभु , शक इन्द्र,<br>रामो जामदग्न्यो दाशरथिवीं, इभमुखो गणाधिपस्तैरामाररहसा वेग-<br>वर्षवेद्वेगेनादराद्वेशात्सर उत्कृष्ट आरब्ध प्रकव स्तव स्तुतिर्यस्या-<br>सा तथा नित्य सदा तेषा मारारिप्रभृतीनामार्तं पीडाया हरणेऽपन-<br>यने क्षमा समर्था तथा नताना मातेव माता वत्सलत्वात् तथा-<br>सघट समूह कामा? श्रियामृदीनाम् तथा बाधितो नाशितो<br>भक्ताना सभ्रमो भय यया सा तथाभूता तथा मान्या पूज्या. अथ<br>सीमा मर्यादा रामाणा स्त्रीणाम्, सर्वोत्तमेल्यर्थे |