सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
पृष्ठ 221, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ें२०६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ४ प्रकरणम्
बलारवा । वारलवहलामन्दकरला बहलामला ॥ ९ ॥ भामते प्रतिमासारग्माभाताहताविता । भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा ॥ १० ॥ मारमासुषमा चारु रुचा मारवधूतमा । मात्तधूर्ततमावामा सा वामा मेऽस्तु मारमा ॥ ११ ॥ रसा साररमा सार सायताक्ष क्षतायसा । सातावात तवातासा रक्षतस्वस्वतक्षर ॥ १२ ॥ यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम् । शिवे हिता शिवेहिता स्मगमिता स्मरमि ताम् ॥ १३ ॥ आम्नायानामाहान्यावा गीतिर्नीतिर्भीति प्रीति । भोगो रोगो मोदो मोहो ध्येयेच्चेच्छेक्षेमे देशे ॥ १४ ॥ नागविशेषे शेषे शेषेऽशेषेऽपि सहते जगति । हंससिकालं कालं का लङ्काल्लङ्घने स्तुतिर्भवतः ॥ १५ ॥ विनायमेनो नयतासुखादिना विना यमेनोनयता सुखादिना । महाजनोऽदीयंत मानसादर महाजनोदीयमानमादरम् ॥ १६ ॥ विश्वस्य हेतुर्मरैर्बहु गीयसे त्वं विश्वंभरे शिवशिवे त्रिगुणात्ममूर्ते । चिद्व्योमतलेऽपि परमा प्रथमा वदन्ति त्वा योगिन. स्तुतिपरा. प्रणिधानदृष्ट्या ॥ १७ ॥ पायाद्वः करणोऽरणो रणरणो रणो रणोवारणो दत्ता येन रमारमारमरमा शमारमा. सा रमा । स श्रीमानुदयोदयोऽदयदयो दायोदयोदेदयो विष्णुर्जिष्णु-रमीरभीरमिरभीराभीरभीमारभी. ॥ १८ ॥
भाषाचित्रम्
उत्सङ्गकलितोरुकटारीभाजिग उत गद्यंकरमाला । मन्नु पायकगणा जय तेम्व गामगोह्गमिळाव इलावी ॥ १ ॥ हरनयनहुतागन्वाल्या जो जलाया रतिनयन-
(९) मुरजबन्धोऽयम् शारदूर्नमेनन मरलोन्तीर्थे नामम तादृइने । प्रभूतेनारम्भेण तल्लाना यन्नलानारमन्विताना भ्रमरमैन्यानामाख शब्दो यस्या सा मरलावहलाग्मन्वरलालिबल्लारवा तथा वारलारिभिर्हसीभिर्बहुला समता यदि वा वारेण परिपाटया लावो लवन येषा तानि तथाविधानि हलानि हलकृष्टधान्यक्षेत्राणि यस्या सा तथाविधा तथा कर लान्ति गृह्णन्ति ये ते करला नृपा अमन्दा यात्रायो सोधमा करला यस्या सा तथाविधा तथा बहलानि प्रभूतान्यमलाम्यान्यमलानि फलानि यस्या सा तथाविधा यदि वा बहलमल्यममला निर्मला बहुलामला (१०,११) पद्मबन्ध (१२) सर्वतोभद्र हे सार उत्कृष्ट ! तवरक्षत पाल यत सत मा रमा पृथ्वी मरमा उत्कृष्टरसाऽस्तु भवतु हे आयताक्ष दीर्घ लोचन, तथा मा क्षतायमा चास्तु क्षतो नास्ति आयोधोगमो येस्ते क्षतायाश्रीरादयस्तानस्वलन्त नयतीति कृत्वा तथा मात सुगमननीति सातावा, श्रेयस्करीत्यर्थ अस्ति बति सर्वत्र योज्यम् हे अत, अतति नित्य मेवोधम भजत इत्यर्थ तथा अतासा अक्षया रसा भवद्विषयत्त्रापियोग तुनियमे रक्षत एव, न त्ववलिप्सस्य तहा हे अतक्षर ! तक्षण तक्षस्तनुक-रण त राति ददातीति तक्षर, न तक्षरोऽनक्षर, पुष्टिक इत्यर्थ (१३) यस्यामानतोऽथ जन नयात्यय नीतिविक्षेप न याति कुत अयदानत अर्थात् तथेवास्य शुभावहविधिदानात् शिवे मङ्गले हिता अनुकूलान् शिवेन महादेवेन ईहिता प्रार्थनीयाम् स्मरेण कन्दर्पेण अमिता मातु मयोग्याम् अनभिभूतामित्यर्थ (१४) चतुर्मात्रिको विष्णुमालाच्छन्द आम्नायाना वेदानामन्या वाक् उपनिषद् आह अकथयत् किम् ? ईति नीति भीति प्रीति भोग रोग मोद मोह क्षेमे शुभे देशे स्थाने आत्मपरात्मनो ध्येयेव् इच्छेच्च (१५) सानुप्रास हे राम ! त्वया अशेषे समस्तेऽपि जगति सहतेत्व नागविशेषे शेषनागे शेषे स्वपिषि तथा असि-बत् खङ्गवत् काल कृष्ण कालं हसि मारयसि अतो भवतस्तव लङ्काया लङ्घने पारगमने का स्तुति स्तवन ? न किमपीत्यर्थ (१६) मृत जटायुष दृष्ट्वा राम प्रति लक्ष्मणोक्तिरियम् अय विना पक्षिस्वरूप पुरुष जटायु यमेन यतमानसादर यतमानाना रक्षितुमद्यताना साद विषाद राते ददातीति तद् यथा स्यात्तथा अर शीघ्र मानसामानस चित्तमेव मानस मानससरस्तस्मात् अदीयंत अखण्डयत अथ किंभूत ? महाजन महात्या महाजनोदी च मह उत्सवमजन्ति क्षिपन्ति ये दुर्जनास्तन्नोदी तदपसा-रक यमेन किभूतेन ? एनो विना अपराधमृते नयता स्वपुर प्रापयता असुखादिना प्राणभक्षणेन सुग्वादिना ऊनयता च हीन कुर्वता च इत्यर्थे
(१७) अस्य वसन्ततिलकाच्छन्दसो दुर्गास्तुतिरूपस्य पद्यस्य चतुर्णा-मपि पादाना पञ्चमसप्ताष्टमाक्षरलोपेन इन्द्रवज्रावृत्त शिवस्तुतिश्च जायते (१८) म पुराणप्रसिद्ध वेवेष्टि व्याप्नोती ते विष्णुर्भगवान्वो युष्मान्पायादित्यर्थ ब इति वट्श्वचनेन मर्वममत्व सूचितम् मायया मृष्टस्य तस्य रूय रक्षक्त्व मघटित्यत आह-श्रीमानिति श्रीर्नित्य-नस्यास्तीति श्रीमान् माया विनाभूदित्यर्थ ननु बहूना रक्षणपरिप्र-न्थिना विद्यमानत्वात्कथमस्य रक्षकत्वमित्याह-विष्णुर्जिति जयन्शील इत्यर्थ तथा च रक्षणपरिपन्थीनोऽपि तद्वशगा इति भाव इदानी व इति बहुवचनोक्त सर्वममत्व द्रढयितुमवतारविशेषेषुसुखेनाह-करण दन्ति क जल रणति गच्छतीति करण मत्स्यकूर्मावतारवानिव्यर्थ पुन अरण न विद्यते रण समामो यस्य स तथा अनेन च ब्रह्मकर्म मात्रप्रणयी वामनावतार उक्तो भवति यस्येति शेष स क ? यस्य विष्णो रण रणस्थाय रण, रणसबन्धीत्यर्थ रणरण रणाच्छन्दा-जायमानो रण शब्दो रणरण प्रतिशब्दो रणोवारण रणस्य उ लक्ष्मण व्रणादिचिह्न येषा ते रणव वीरा तान् वारयतीति रणोवारण अभूत् उकारस्तिवह लक्षणम् अनेन नृसिंहावतार उक्तो भवति क म ? येन अर शीघ्रम अरीणा समूहो अर अरिवृन्द मिनोति हिन-स्तीति आरमा तेन आरमा अरिकुलनिहन्त्रा रमा लक्ष्मीर्विप्रेभ्यो विश्रानिना दत्ता तथा रमया रमते असौ रमारमो विष्णुस्तस्मिन्सर-मन्ते ते रमारमरमा ब्राह्मणास्तान् आरमयति आह्लादयति स, तथा आम बभूवेत्यर्थ अनेन क्षत्रियान्तकारिपरशुरामावतार उक्तो भवति पु० क० १ उदयोदय याति प्राप्नोतीति य न य अय अप्राप्त उदयो* येन तत् अयोदय भूधरादि उत्तु उद्धत अयोध्व अप्राप्तोदय जलनि-मग्न भूधरादि नये स तथा अनेन आदिवराह उक्तो भवति पु० क० १ अदद्यदय अदद्येषु दयते स तथा कूरुष्वपि दयावानित्यर्थे अनेन बौद्धावतार उक्तो भवति पु० क० ? दायोदयोदेदय दायार्थ विभागार्थ उदयन अयो लोहमय शस्त्र यैस्ते दायोदया धातैराढ्या तान्नयति खण्डयतीति तथाविधोऽर्जुन तस्मिन् दयते स तथा अनेन कृष्णावतार उक्तो भवति पु० क० १ अभीरमौरभि पराङ्नाहरणा-दिभ्यः कृत्येष्व्यो अमीरा निर्भया रावणादयस्तेषु भियै भयार्थ रमते रामस्त्येन वर्तते स तथा अनेन रामावतार उक्तो भवति पु० क०१ अमीराभीरभीसारभी अमीरा शूरा भीरा कातरा तेष्वपि कोव्या लोभादिबशात् भय सारयन्ति प्रयच्छन्ति ते दुष्टम्लेच्छास्तेषा भी यस्मात् स तथा अनेन कल्क्यवतार उक्तो भवति
(१) हे राजन् ! तव पायकगणा सेवकालोका उत्सङ्गकलितोरुकटारीभाजिग उत्सङ्गा मतिमुदिता कलितोरुकटा सज्जिनधुलक