सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२०८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ४ प्रकरणम्

मयूरः

मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः । कलापिनः
प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ॥ २० ॥

चातकः

दम्भोलिस्फूर्जदम्भोधरविपुलतडिद्दम्यगम्भीरनादैरम्भःसंभा-
रसभावनकुतुकिकुलं चातकानां प्रनृत्यत् । ऊर्ध्वं विन्यस्त-
चञ्चूपुटमुपरि परिभ्राम्यदुत्पातवातैरम्भोदोन्मुक्तमम्भःक्षणमपि
न चिरात्प्राप्य नम्रं मिथोऽभूत् ॥ २१ ॥

पारावतः

कलक्वणितगर्भेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः । पारावतः परावृत्य
रिरंसुश्चुम्बति प्रियाम् ॥ २२ ॥

बकः

नालेनेव स्थित्वा पादेनैकेन कुञ्चितग्रीवम् । जनयति
कुमुदभ्रान्तिं धृद्धबको बालमत्स्यानम् ॥ २३ ॥ स्थित्वा
धैर्योदुपाम्मः समजठरशिराश्चक्रमूर्तिर्मुहूर्तं धूर्तः सत्यक्ततीरः
कतिचिदपि पदान्युच्चकैः कुञ्चिताङ्घ्रिः । पश्चाद्ग्रीवा प्रसार्य
त्वरितगतिरपा मध्यमाविश्य चञ्च्वा चञ्चन्तीमूर्ध्वकण्ठः
कथमपि शफरी स्फारिताक्षो बकोऽत्ति ॥ २४ ॥

कुक्कुटः

न्यञ्चच्चञ्चलचञ्चुचुम्बनचलच्चूडाग्रसंपत्तचक्राकारकराल-
केसरसटारस्फारस्फुरत्कन्धरम् । वारंवारमुदञ्चिच्छ्लघनअश्य-
ञ्झक्खुष्णयोर्दृष्टा कुक्कुटयोर्द्वयोः स्थितिरिति क्रूरक्रमं युध्यतोः
॥ २५ ॥ पक्षावुत्क्षिप्य धुन्वन्सकलतनुरुहान् भोगविस्तारि-
तात्मा प्रागेवोड्डीननिद्रः स्फुरदरुणकरोद्भासितं खं निरीक्ष्य ।
प्रातः प्रोत्थाय नीडस्थितचपलतनुर्घर्घरध्वानमुच्चैरुद्ग्रीवं पूर्वका-
योन्नतविकटसटः कुक्कुटो रारटीति ॥ २६ ॥

गौरखर-कृकलासौ

ग्रीष्मादित्यकरप्रतप्तसिकतामध्योपविष्टः सुखं शेते गौर-
खरो मरुस्थलभुवि प्रोथ निधाय क्षितौ । गुञ्जाजाहककण्ट-
काहतमरूद्भूतोत्पतद्धूलिमिश्रिच्छाङ्गः कृकलासकोऽपि निभृतं
मार्तण्डमुद्रीक्षते ॥ २७ ॥

सर्पः

आलोकत्रस्तनारीकृतसमयमहानादधावज्जनौघव्याप्तद्वार-
प्रदेशप्रचुरकलकलाकर्णनस्तब्धचक्षुः । काष्ठं दण्डं गृहाणेत्य-
तिमुखरजनैस्ताडितो लोष्ठघातैर्भितः सर्पो गृहस्थानधिगत-
विवरः कोणतः कोणमेति ॥ २८ ॥

पुलिन्दः

वामस्कन्धनषण्णशाङ्गि्कुटिलप्रान्तापिताधोमुखस्सन्दच्छो-
णितलम्बमानशशकान्वेणीस्खलच्चामरान् । ज्यान्तप्रोतकपोत-
पोतनिपतद्रक्ताक्ततूणीरकान्सोऽपश्यत्करिकुम्भभेदजनिता-
स्कन्दान्युलिन्दान्पुरः ॥ २९ ॥

पथिकः

गायति हसति च नृत्यति हृदयेन धृता प्रिया विचिन्तयति । समविषमं न च विन्दति गृहगमनसमुत्सुकः
पथिकः ॥ ३० ॥ मातर्धर्मपरे दया कुरु मयि श्रान्तेऽद्य
वैदेशिके द्वारालिन्दककोणके सुनिभृतं यास्यामि सुप्त्वा
निशि । इत्युक्ते सहसा प्रचण्डगृहिणीवाक्येन निर्भत्सितः
स्कन्धन्यस्तपलालमुष्टिविभवः पान्थः पुन प्रस्थितः ॥ ३१ ॥
भद्रं ते सदृशं यदध्वगशतैः कीर्तिस्तवोद्घुष्यते स्थाने रूपमनु-
त्तमं सुकृतिना दानेन कर्णो जितः । इत्यालोक्य भृशं
दृशा करुणया शीतातुरेण स्तुतः पान्थेनैकपलालमुष्टिरुचिना
गर्व्यायते हालिकः ॥ ३२ ॥ देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामु-
र्वीभृता काननैर्येलेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति
जानन्नपि । उड्डीवश्वरणार्धरुद्धवसुधः कृत्वाश्रुपूर्णे दृशौ
तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्यायन्समुद्वीक्षते ॥ ३३ ॥

शूरः

खड्गहस्तोऽरिमालोक्य हर्षामर्षसमन्वितः । शूरः पुलकितो
रक्तनेत्रो हसति जृम्भते ॥ ३४ ॥

बालः

धूलीधूसरतनवो राज्यस्थितिरचनकल्पितैकरूपाः । कृत-
मुखवाद्यविकाराः क्रीडन्ति सुनिर्भरं बालाः ॥ ३५ ॥ आयातो
भवतः पितेति सहसा मातुर्निशम्योदितं धूलीधूसरितो
विहाय शिशुभिः क्रीडारसान्प्रस्तुतान् । दूरात्स्मेरमुखः
प्रसार्य ललितं बाहुद्वयं बालको नाधन्यस्य पुरः समेति
परया प्रीत्या रत्नघ्घरम् ॥ ३६ ॥

कुमारः

अकूर्चारम्भोऽपि प्रतिचुबुकदेशं करतल प्रतिछाया कुर्वन्
युवतिषु दृशं स्निग्धतरलाम् । कुमारोऽहंकारात्यरषिदि समा-
नानगणयन्भुजौ वक्षः पश्यन्नववयसि कान्तिं वितनुते ॥३७॥

नर्तकी

स्वेदक्लेदितकङ्कणा भुजलता कृत्वा मृदङ्गाश्रया चेटीहस्त-
समर्पितैकचरणा मञ्जीरसथिल्सया । सा भूयः कुचकम्पसूचि-
तरयं निःश्वासमामुञ्चती रङ्गस्थानमनङ्गसात्कृतवती तालाव नौ
तस्थुषी ॥ ३८ ॥

लेखनकत्री

उन्नमितैकभ्रूलतानमनमस्याः पदानि रचयन्त्याः । कण्ट-
कितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन ॥ ३९ ॥ यल्लुलते
तर्गलिते यदुदङ्गुलीक. पाणिः पुरो यदपि चक्षुरलब्धलक्ष्यम् ।
उन्मुद्रिताधरदलं च यदास्यमस्यास्तत्काव्यकर्मणि निषिक्त-
मवैमि चेत. ॥ ४० ॥

कलमकण्डनीगीतयः

विलास मसृणोल्लसन्सुलललोकदो. कन्दलीपरस्परपरिस्खल-
द्दल्यनि. खनोऽन्धुराः । लसन्ति कलहुंकृतिप्रसमकम्पितोरः-
स्थलत्रुटद्रमकसकुलाः कलमकण्डनीगीतयः ॥ ४१ ॥

---

इति श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारे चतुर्थ प्रकरणं समाप्तम् ।