सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

शिवः ९

---

जटाजूटः

स धूर्जटिजटाजूतो जायतां विजयाय वः। यत्रैकैकपलिताभ्रान्तिं करोत्यद्यापि जाह्नवी ॥१२०॥ चूड़ोपीडकपालसङ्कुलगलन्मन्दाकिनीवारयो विद्युत्प्रायललाटलोचनपुटज्योतिर्विमिश्रत्विषः। पान्तु त्वामकठोरकेतकशिखासंदिग्धमुग्धेन्दवो भूतैशस्य भुजगवल्लिवलयसङ्नद्धजूटा जटाः ॥१२१॥ गङ्गावारिभिरुक्षिताः फणिफणैरूत्पल्लवास्तच्छिखारत्नैः कोरकिताः सितांंशुकलया स्वैरैकपुष्पश्रियः । आनन्दाश्रुपरिप्लुताक्षितुमुगूधूमैर्मिलद्दोहदा नाल्प कल्पलताः फलं ददतु वोऽभीष्टं जटा धूर्जटेः ॥१२२॥

गङ्गा

पर्वतभेदि पवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतज्ञ्जननम् । हरिमिव हरिमिव हरिमिव सुरसरिदम्भः पतन्नमत ॥१२३॥ इय चिद्रूपापि प्रकटजडरूपा भगवती यदीयाम्भोबिन्दुर्वितरतिच शंभोरपि पदम् । पुनाना धुन्वाना निखिलमपि नानाविधमघं जगत्कृत्स्नं पायादनुदिनमपायात् सुरधुनी ॥१२४॥ चूडाशीतकरस्तनंधयसुधानीरैन्ध्रगन्यस्पृशः क्रीडाकङ्कणपन्नगेश्वरफणापीतावशिष्टा सुहुः। अङ्कासीनगिरीन्द्रजास्तनतटीहारावलीलोलनाः संतापं शमयन्तु वो हरजटागङ्गातुरङ्गानिलाः ॥१२५॥ वाते वाति यदङ्गसङ्गमवशाच्छ्रीशमुरूपप्रदे गौरी रुष्यति तुष्यति त्वहिपतिर्विन्ध्याटवी शोचति । चन्द्रश्चम्यति कुप्यते हरिरपि ब्रह्मा परं कम्पते सा गङ्गा निखिलं कलङ्कनिचय भङ्गं तरङ्गैर्र्नयेत् ॥१२६॥ शार्ङ्गी ब्रह्मकमण्डलोदधिगतैर्यैः प्रापि तीर्थाङ्गिता यैर्मृत्युंजयतामनायि गरलमस्तो जटाजूटगैः । येभ्योऽशिक्षित माधुरी मृदुजटाजूटे मठे चन्द्रमास्तानीमानि पयांसि गौतमि तव श्रेयांसि यच्छन्तु नः ॥१२७॥ यन्नाम्नः प्रथमाक्षरं विजयते मानौ द्वितीयाक्षरं नित्यं नृत्यति सत्कवीन्द्रवदने भूत्वान्त्यवर्णद्वयम् । रामो रावणमाजघान समरे शंभोः शिरःशालिनी सा सर्वाक्षरमालिनी भवतु मे भाग्याय भागीरथी ॥१२८॥ सुक्तम्भा नृकपालशुक्तिषु जटावल्लीषु मल्लीनिभा वह्नौ लाजनिभा दृशोर्मणिनिभा भोगोत्तरे भोगिनाम् । नृत्यावर्तविवर्तनेरितपयःसम्पूर्च्छनोच्छालिताः खेलन्तो हरमूर्ध्नि पान्तु भवतो गङ्गापयोबिन्दवः ॥ १२९ ॥ एषा धर्मपताकिनी तटसुधासेवावसन्नाकिनी शुष्यत्पातकिनी भगीरथतपःसाफल्यहेवाकिनी । प्रेमारूढपिनाकिनी गिरिसुतासाकेर्केरालोकिनी पापाडम्बरडाकिनी त्रिभुवनानन्दाय मन्दाकिनी ॥१३०॥ स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्चुच्छटामूर्च्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितस्नानाह्निकाहाय वः । भिन्द्या-

दुंंयदुदारदर्दुरदरीदीर्घादरिद्रद्रुमद्रोहोद्रेकमहोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ १३१ ॥ शैवालश्रेणिशोभां दधति हरजटावल्ल्यो हन्त यस्यास्तद्वासोल्लासवेल्लद्धरशफरतुला यत्र धत्ते कलावान् । उन्मीलद्द्रोगिभोगावनिसुभगसिताम्भोजसभाविताम्भा गङ्गानद्दारिसङ्गा महति तव विधौ मङ्गलांन्यातनोतु ॥ १३२ ॥ दृष्टासकृद्दाहाः श्रवणपथगताः पुण्यपुञ्जावगाहाः स्पृष्टाः संसारपाथोनिधिपतितधरोद्धारधुर्या वराहाः । पीतास्तापोपशान्तिप्रजननपटवस्ते सुधावारिवाहाः कल्याणं कल्पयन्ता कलिकलुषहरा विष्णुभक्त्याः प्रवाहाः ॥ १३३ ॥ तावत्कर्णांध्वयाता जनघनकलुषाधूनने गन्धवाहा दृष्टाः किं हन्यवाहाः सकृद्दघदहने स्वर्गंतौ पुण्यवाहाः । स्पृष्टाः संसारहाहाहवरकढुकमहाम्भोधिमध्ये वराहाः पीताः पीयूषधाराधिकतरमधुराः पान्तु गोदोदवाहाः ॥ १३४ ॥

शशिलेखा

पूर्णनखेन्दुद्विगुणितमञ्जीरा प्रेमशृङ्खला जयति । हरशशिलेखा गौरीचरणाङ्गुलिमध्यगुलफेषु ॥ १३५ ॥ जयति परिमृषितलक्ष्मा भयादनुपसर्पतेव हरिणेन । इह केसरिकरजाङ्कुरकुटिला हरमौलिविधुलेखा ॥१३६॥ श्रीकण्ठस्य कपर्दबन्धनपरिश्रान्तोरगग्रामणीसदृष्टा मुकुटावतंसककिका वन्दे कलामैन्यवीम् । या बिम्बप्रतिपूरणाय परितो निष्पीड्य ९सद्शिकायग्रेणेव ललाटलोचनशिखिज्वालाभिरावर्त्यते ॥१३७॥

लोचनम्

जयति ललाटकटाक्षः शशिमौलैः पक्ष्मलः प्रियाप्रणतौ । धनुषि शरेण निहितः सकण्टकः केतकेषुरिव ॥ १३८ ॥ अन्तर्नाडीनियमितमरुल्लङ्घितब्रह्मरन्ध्र स्वान्ते शान्तिप्रणयिनि समुन्मीलदानन्दसान्द्रम् । प्रेत्यग्ज्योतिर्जयति यमिनः स्पष्टलालाटनेत्रव्याजव्यक्तीकृतमिव जगद्व्यापि चन्द्रार्धमौलेः ॥ १३९ ॥ सानन्दा गणनायके सपुलका गौरीमुखाम्भोरुहे सक्रोधाः कुसुमायुधे सकरुणाः पादानते वज्रिणि । सस्मेरा गिरिजासखीषु सनयाः शैलाधिनाथे वह्नभूमीन्द्र प्रदिशन्तु शर्म विपुलं शम्भोः कटाक्षच्छटाः ॥ १४० ॥ एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनतटे शृङ्गारमारालसम् । अन्यद्दूरविकृष्टचापमदनक्रोधाम्लोदीपितां शभोर्भिन्नरस समाधिसमये नेत्रत्रय पातु वः ॥ १४१ ॥ पक्ष्मालीपिङ्गलिख्नः कण इव तदिता यस्य कृत्स्नः समूहो यस्मिन्ब्रह्माण्डमीषद्विघटितमुकुले काल्यज्व्या जुहाव । अर्चिर्निष्टसच्चूडा-

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ केशादौ जरसा यच्छौक्ल्यं तत्
२ तिर्यङ्नद्धमाला
३ निबिड
४ तिर्यग्दृष्ट्या
५ अनुपसदृश कश्चिन्नवादेरुपान्तदेशः
६ बलवान्
७ पङ्कि
८ नश्यत्
९ झटिति
२ सु. र. भा.

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ व्यक्तीभवन्
२ अक्षीणाम्; महतामित्यर्थ
३ सान्द्रस्निग्ध
४ मान्यम्
५ जटाजूट..
६ कर्तरीका
७ शान्तिमति
८ व्याप्तम्
९ अधोगामि