सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ १ प्रकरणम्

शशिगलितसुधाधोरण्याकारिकोर्णं तार्तीयं यत्पुरारेस्तदवतु मदनप्लोषणं लोचनं वः ॥ १४२ ॥

कण्ठः

पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः । गौरी- भुजलता यत्र विद्युल्लेखेव राजते ॥ १४३ ॥ पातु वः शितिकण्ठस्य तमालश्यामलॊ गलः । ससक्तपार्वतीबाहु- सुवर्णनिकषोपलः ॥ १४४ ॥ कस्तूरीतिलकन्ति भाल- फलके देव्या मुखाम्भोरुहे रोलम्बन्ति तमालबालसु- कुलोत्तंसन्ति मौलिं प्रति । याः कर्णे विकचोत्पलन्ति कुच- योरत्से च कालागुरुश्वासन्ति प्रथयन्तु तास्तव शिव श्री- कण्ठकण्ठरुविषः ॥ १४५ ॥ कस्तूरीयन्ति भाले तदनु न- यनयोः कञ्जलीयन्ति कर्णप्रान्ते नीलोत्पलीयन्त्युरसि मर- कता लकृतीयन्ति देव्याः । रोमालीयन्ति नाभेरुपरि हरि- मणीमेखलीयन्ति मध्ये कल्याणं कुर्युरेते त्रिजगति पुरजि- त्कण्ठभासा विलासाः ॥ १४६ ॥

शिरोमालिका

पित्रोः पादाब्जसेवागतगिरितनयो$^{१}$पुत्र$^{२}$पत्रो$^{३}$तिभीतक्षुभ्य- द्भूषाभुजङ्गश्वसनगुरुमरुद्दीप्तनेत्राभितापात् । स्विद्यन्मौलेन्दु- खण्डस्स्रुतबहुलसुधासेकसञ्जातजीवा पूर्वाधीतं पठन्ती ह्यवतु विधिशिरोमालिका शूलिनो वः ॥ १४७ ॥

गणाः

संध्याताण्डवडम्बरप्रणयिनो देवस्य चण्डीपतेर्भ्रष्टापीड- विशीर्णमुण्डचयमन्वग्रा गणाः पान्तु वः । यैरुत्सुक्यवशी- कृतैर्ग्रहगणाह्राहौ गृहीते हठात्सूर्याचन्द्रमसोर्मिथः स्तित- वतोर्जातं करास्फालनम् ॥ १४८ ॥

नन्दी

कण्ठालकारघण्टाघणघणरणितैर्ध्मातरोदःकटाहः कण्ठे- कालाधिरोहोचितघर्न$^{५}$सुभगभावुकस्निग्धपृष्ठः । साक्षाद्धर्मो वपुष्मान् धवलककुदनिर्व्यूतकैलासकूटः कूटस्थो वः ककुद्मा- न्निबिडतरतमःस्तोमशून्यो वितृष्णैर्यातु ॥ १४९ ॥

ताण्डवम्

देवा दिक्पतयः प्रयातु परतः खं मुञ्चताम्भोमुचः पाताल व्रज मेदिनि प्रविशत क्षोणीतल भूधराः । ब्रह्मन्नु- ञ्चय दूरमात्मभुवनं नाथस्य नो नृत्यतः शम्भोः सकटमै- तदित्यवतु वः प्रोत्सारणा नन्दिनः ॥ १५० ॥ दोर्दण्ड- द्वयलीलया चलगिरिभ्राम्यच्चतुश्चैरवध्वानोद्धीतजगद्भ्रमत्पद- भरालोलत्फणाऽयोरगम् । भृङ्गापिङ्गजटाटवीपरिसरोद्- गोर्मिमालाचलच्चन्द्र चारु महेश्वरस्य भवता निःश्रेयसे ताण्डवम् ॥ १५१ ॥ संध्याताण्डवडम्बरव्यसनिनो भर्गस्य चण्डभ्रमिव्यन्त्युजद्दण्डमण्डलभुवो झञ्झानिलाः पान्तु वः । येषामुच्छलता जवेन झगिति व्यूहेषु भूमीभृतामुड्डी- नेषु बिडौजसा पुनरसौ दम्भोलिरालोकित ॥ १५२ ॥ यस्या मौलिमलित्वशुशुकलया सपूर्णबिम्बायित भालाव- स्थितलोचनेन सहमैवालातचक्रायितम् । आवर्तयितभा- गपर्दममरस्रोतस्वतीधारया पातु त्रीणि जगन्ति गण्डपशो सा ताण्डवाङ्गजभ्रमिः ॥ १५३ ॥ पादस्याविर्भवन्तीमवनति- मवने$^{३}$ रक्षतः स्वैरपाते सङ्कोचेनैव दोष्णां$^{४}$ मुहुग्गमनयतः सैवलोकातिगानाम् । दृष्टि लक्ष्येषु नोप्रा ज्वलनकणसुच बध्नतो दाहभीतेरित्याधारानुगेयास्त्रिपुरविजयिनः पातु वो दु खनृत्यम् ॥ १५४ ॥ मूर्ध्वव्याधूतगान्वनदमग्घुनी- लोलकल्लोलजालोद्धताम्मेःक्षोददम्भात्समममभिनभ दिसनद्ध- त्रलक्षम् । ऊर्ध्वन्यस्ताङ्घ्रिदण्डभ्रमिभवरभमोद्यन्नभस्वतत्प्रवेश- आन्तब्रह्माण्डखण्ड प्रवितरतु शिव शाम्भव ताण्डव वः ॥ १५५ ॥ शर्वाणीपाणितालेश्रलवलयझणत्कारिभिः श्ला- घ्यमान स्थाने सभाव्यमान पुलकितवपुषा शम्भुना प्रेक्षकेण । खेलत्पिंञ्छालि$^{१२}$ केकाकलकलकलित क्रौंचंच्छिद्भङ्गिना$^{१३}$ हेर- म्बोकाण्डैष्वृतार्तेर$^{१४}$लितमनमस्ताण्डव त्वा भिनोतु ॥ १५६ ॥ पायादायासखेदक्षुभितफणिफणारत्ननिर्यत्ननिर्यन्छायामाया पतङ्गद्युतिमुदितवियद्वाहिनीचक्रवाकम् । अश्रान्ताश्रान्तचूडा तुहिनकरककानीकनालीकनालच्छेदा मोदानुधावद्भ्रमिरिमव खगे धूर्जटेस्ताण्डव नः ॥ १५७ ॥ उच्चैरूत्तलखेलद्रुजवन- पवनोद्धूतशैलोधपातस्फारोदश्चत्पयोधिप्रकटितमुकुटस्खधुनी सगमनाि । जीयासुस्ताण्डवानि स्फुटविकटजटाकोटिसघट्टभू- रिश्रयन्नक्षन्त्रचक्रव्यधसितसुमनोवृष्टिपातानि शभो ॥ १५८ ॥ देवैस्त्रैगुण्यभेदात्स्रुजति वितनुते सहृत्य लोकांन्स्यैव व्यापिनीभिस्तनुभिरपि जगद्याप्तमष्टाभिरथ । वन्दो ना- स्येति पश्यन्निव चरणगतः पातु पुष्पाञ्जलिनः शम्भोर्नृत्या- वतारे वलयमणिफणाफूत्कृतैर्विप्रकीर्णः ॥ १५९ ॥ चक्र- देवेन्द्रकुट्यश्चलितदशदिशाकीर्णकोटीरकोट्यः सगायल्र्व्व- धूत्थः सरभसविनमत्सिद्धगन्धर्वधाट्यः । विश्रिष्यञ्चर्मपक्ष्यो विगलितशतपत्रान्नोधकरोट्यस्सृट्यत्कैलासत्वयस्त्रिपुरविज- यिनः पान्तु मामार्र्भट्यः ॥ १६० ॥

अर्धनारीश्वरः

मन्दारमालाकुलितालकायै कपालमालाङ्कितशेखराय । दिव्याम्बरायै च दिगम्बराय नमः शिवायै च नमः शिवाय ॥ १६१ ॥ एकः स्तनस्तुङ्कतरः परस्य वार्त्तामिव

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः	दक्षिणभागः
१ षडाननः	१ इन्द्रेण
२ वाहनम्, मयूर इत्यर्थः	२ वज्रम्
३ पूरित	३ पृथ्व्या
४ द्यावापृथ्व्योः	४ यथेष्ट क्षेपणे
५ शकर	५ भतिक्रान्तचतुर्दशभुवनानाम्
६ सुभग भवतीति तत्	६ आधारस्य पृथिव्याद्यरसुरथादनुमारात्
७ परिभूत	७ कणाः
८ निश्चल, निर्विकारतया चिरजीवीत्यर्थः	८ पार्वती
९ अज्ञाननिवह	९ उचितम्
१० तृणसमूह	१० वदेपङ्कय
११ खादतु	११ पदानन
१२ मेषा	१२ अकाले भवम्
१३ सानुनयननिर्देश	१३ गर्जितम्
	१४ क्षुब्धचेनसः, मेघनिर्दोषभ्रान्त्येति भावः
	१५ अनायासम्
	१६ सुरसरित्
	१७ बाणः
	१८ ताण्डवप्राचण्ड्यम्