सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

शिवः, पार्वती

---

[शिवः]

यष्टमगाम्भूस्वाग्रम् । यस्याः प्रियार्थस्थितिमुद्वहन्त्याः
सा पातु व पर्वतराजपुत्री ॥ १६२ ॥ यस्योपवीत-
गुण एव फणावृत्तैकवक्षोरुहः कुंचपटीयति वामभागे ।
तस्मै ममास्तु तममामवमानसैम्यैः चन्द्रार्धमौलिशिरसे म-
हसे नमस्या ॥ १६३ ॥ स्वेदाद्ग्रेवामकुचमण्डनपत्रभङ्ग-
सशोषिदक्षिणकराङ्गुलिभस्मरेणु. । स्त्रीपुंनपुमकपदव्यति-
लङ्घिनी व शमोस्तनु. सुखयतु प्रकृतिश्चतुर्थी ॥ १६४ ॥
सभोगानतिरिच्यमानविभवो यद्विप्रलम्भो रसस्तद्दिव्यं मि-
थुन परस्परपरिस्तूत नमस्कुर्महे । एकस्या. प्रतिबिम्बसम्भृत-
विपर्यासे मुहुर्दर्पणे सव्याङ्गस्थितिकौतुक शमयति स्वामी
स यत्रापर. ॥ १६५ ॥ आश्लेषाधराविम्बचुम्बनसुगालाप-
स्मितान्याम्रता दूरे तावदिद मिथो न सुलभा जात सुखा-
लोकनम् । इत्थ व्यर्थकृतैकदेहघटनोपन्यासयोरावयोः केय
प्रेमविडम्बनेत्यवतु वः खेरोऽध्नारीश्वर. ॥ १६६ ॥
स्वच्छन्दैकस्तनश्रीरुमथदलमिलन्मालिचन्द्र फणीन्द्रप्राची-
नावीतवाही सुखयतु भगवानर्धनारीश्वरो वः । यस्र्यार्धे
विश्वदाहव्यसनविस्नॅमरज्योतिर्धे कृपोद्यद्वाष्प चान्योन्य-
वेगप्रहतिसिमसिमाकारि चक्षुस्तृतीयम् ॥ १६७ ॥

---

पार्वती

हरकण्ठमहानन्दमीलिताक्षी नमाम्युमाम् । कालकूट-
विषस्पर्शजातपूर्च्छागममिव ॥ १ ॥ पार्वतीमोषधीमेका-
मपर्णा मृगयामहे । शूली हालाहल पीत्वा यया मृत्युञजयो-
ऽभवत् ॥ २ ॥ अपर्णेव लता सेव्या विद्वद्भिरिति मे मतिः ।
यया वृतः पुराणोऽपि स्थाणुः सूतेऽमृत फलम् ॥ ३ ॥
मृणालव्यालवलया वेणीबन्धकपर्दिनी । हरानुकारिणी पातु
लील या पार्वती जगत् ॥ ४ ॥ जन्मान्तरीणरमणस्याङ्गसङ्ग-
समुत्सुका । सलज्जा चान्तिके सख्या पातु न. पार्वती
सदा ॥ ५ ॥ तपस्वी का गतोऽवस्थामिति स्मेराननाविव ।
गिरिजाया. स्तनौ वन्दे भवभूतिसिताननौ ॥ ६ ॥ चिरमा-
विष्कृतप्रीतिर्मातयः पान्तु वो द्विषाम् । वलयज्वारवोन्मि-
श्राश्चण्ड्याः कोदण्डकृट्य ॥ ७ ॥ चण्डीजङ्घाकाण्ड. शिरसा
चरणस्पृशि प्रिये जयति । शर्करपर्यन्तजितो वीरंस्तम्भ.
स्मरस्येव ॥ ८ ॥ उत्तानलाभिपङ्करुह इव येनावभाति शभु-
रपि । जयति पुरुषायितायास्तदाननं शैलकन्यायाः ॥ ९ ॥

अङ्कनिल्रीनगजाननशेङ्कौकुलबाँहुलेयहँतवसनौ । ससितहर-
करकलितौ हिमगिरितनयास्तनौ जयत. ॥ १० ॥ कँण्ठो-
चितोऽपि हुङ्कृतिमात्रनिरस्तः पाँदान्तिके पतित. । यस्याश्च-
न्द्रशिख. स्मरमल्लनिभो जयति सा चण्डी ॥ ११ ॥ विरञ्चि-
नारायणवन्दनीयो मान विनेतु गिरिशोऽपि यस्या. । कृपा-
कटाक्षेण निरीक्षणाति व्यपेक्षते सावतु वो भवानी ॥ १२ ॥
शिरसि धृतसुरापगे खरारावरुणमुखेन्दुरुचिर्गिरीन्द्रपुत्री ।
अथ चरणयुगान्ते स्वकान्ते क्षितसरसा भवतोऽस्तु
भूतिहेतु ॥ १३ ॥ तद्व. प्रमाष्टु विपद प्रणतार्तिहृद्ध्या
न्यस्त पद महिषमूर्धनि चण्डिकाया. । वैरी यदीयन्खराशु-
परीतशृङ्ग. शक्रायुधाङ्कितनवाम्बुधरप्रभोऽभूत् ॥ १४ ॥
श्रुत्वा षडाननजनुर्मुदितान्तरेण पञ्चाननेन सहसा चतु-
राननाय । शार्दूलचर्म भुजगाभरण समक्ष दत्त नि-
शम्य गिरिजाहासित पुनातु ॥ १५ ॥ पञ्चासपञ्च-
दशनेत्रपिधानदक्षा दाक्षायणीमृदु्कराः कृतिनः पुनन्तु ।
द्वौ वल्लकी कथमकेति च वादयन्तावष्टादशोऽपि घटयन्स्तुति-
मौनमुद्राम् ॥ १६ ॥ आनन्दमन्थरपुरदरमुक्तमाल्यं मौलौ
हठेन निहित महिषासुरस्य । पादाम्बुज भवतु वो विजयाय
मञ्जु मञ्जीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकायाः ॥ १७ ॥ ब्रह्मादयो-
ऽपि यदपाङ्गतुरङ्गभङ्ग्या सृष्टिस्थितिमलयकारणता व्रजन्ति ।
लावण्यवारिनिधिवीचिपरिप्लुतायै तस्मै नमोऽस्तु सततं
हरवल्लभायै ॥ १८ ॥ ज्याकृष्टिर्बद्धखटकामुखपाणिपृष्ठप्रेङ्ख-
न्नखांशुचयसवलितोऽम्बिकायाः । त्वा पातु मञ्जरितपल्लवकर्ण-
पूरलोभभ्रमद्भ्रमरविभ्रमभृत्कटाक्षः ॥ १९ ॥ पौलस्त्यपीनभुज-
सपदुकसमानकैलाससभ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयासि वो
दिशतु निहुतकोपचिह्ममालिङ्ग्नोत्पुलकमासितमिन्दुमौलेः
॥ २० ॥ दिश्यान्महासुरशिर.सरसीप्सितानि प्रेङ्खन्नखा-
वलिमयूखमृणालनालम् । चण्ड्याश्चलत्तदुलनूपुरचञ्चरीक-
झाकारहारि चरणाम्बुरुहद्वय वः ॥ २१ ॥ रचयति सहसा
यन्नित्रमेतत्प्रपञ्च प्रशमयति च तद्वत्केनाचित्कौतुकेन । अवि-
दितमपरैस्तच्चण्डमुण्डादिनानादनुजदलनदक्ष शर्वसर्वस्वम-
व्यात् ॥ २२ ॥ प्रचण्डचण्डमुण्डयोर्महावलैकखण्डिनी ह्यनेक-
रुण्डमुण्डयुग्रणे बलैकदायिनी । क्वचित्त्वशक्तिफारिणी रमावि-
लासदायिनी मुदेऽस्तु कालिका सदा समस्तपापहारिणी ॥२३॥

---

[पादटिप्पण्यः]

१ अङ्गीभवति
२ यक्षोपवीतम्
३ प्रसारी
४ पर्वतसम्बन्धिनीम्, पक्षे,-पर्वतपुत्रीम्
५ पर्णरहिताम्, पक्षे,-एतन्नाम्नीं पार्वतीम्
६ शूलरोगवान्, पक्षे,-त्रिशूलधारा
७ मृत्युनाशक, पक्षे,-एतन्नाम्ना प्रसिद्ध शिव
८ स्वत सुखविशेषजनकत्या तुच्छविषयपराङ्मुखस्याप्येतादृश्यावस्थापादनादिति भाव

१ स्तनयो कुम्भकुम्भसाम्यादिति भाव
२ कथ मा विद्यायैनमेव सगोप्य बहुकाल स्तन्य प्रयच्छतीति धियेति भाव.
३ कार्तिकेय
४ गजानननिर्णयार्थमिति भाव
५ आलिङ्गनाह्र्तोऽपि; पक्षे,-अर्धचन्द्राकारतया कण्ठलक्ष्ययोग्योऽपि
६ न तु करतर्जनादिना, पक्षे,-वाणादिना
७ प्रणामार्थमिति भाव, पक्षे,-वेगवशादिनि भाव
८ हस्तविन्यासविशेष
९ इन्दुमौले. प्रियाया. पार्वत्या:
१० शर्वस्य शिवस्य सर्वस्व पार्वतीरूपम्.