षष्ठं नवरसप्रकरणम्

---

शृङ्गाररसनिर्देशः

मनसिजप्रशंसा

अनङ्गेनावलासङ्गाज्जिता येन जगत्त्रयी । स चित्रचरित कामः सर्वकामप्रदोऽस्तु व ॥ १ ॥ एक वस्तु द्विधा कर्तु बहवः सन्ति धन्विन । धन्वी स मार एवैको द्वयोरैक्य करोति यः ॥ २ ॥ न कठोर न वा तीक्ष्णमायुधं पुष्प-धन्वनः । तथापि जितमेवासीदमुना भुवनत्रयम् ॥ ३ ॥ स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शभुना न हृतं बलम् ॥ ४ ॥ कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकर-केतवे ॥ ५ ॥ बाणेष्वारोप्य गुणान्विधाय चापं वियोगि-नीनयने । स्वयमतनुर्जगदेतज्जयति सुमास्त्रो विचित्र-धामुष्कः ॥ ६ ॥ सपदमतरललम्भामनन्यसामान्यवहलदर्प-निधेः । पुष्णातु चित्तयोनेरघटितघटनापटीयसी विमुता ॥ ७ ॥ याभिरनङ्ग साङ्गीकृत. स्त्रियोऽस्त्रीकृताश्च ता येन । वामाचरणप्रवणौ प्रणमत तौ कामिनीकामौ ॥ ८ ॥ जयति मनसिज सुखैकहेतुर्मिथुनकुलस्य वियोगिना कठोरः । वपुषि यदिषुपतवारणार्थं वहति वधू शशिखण्डमण्डनोऽपि ॥ ९ ॥ चेतोभुवश्चापवति प्रसङ्गे का वा कथा मानुष-लोकभाजाम् । हर्तु. पुरामप्यलिकेक्षणस्य तथाविध पौरुष-मर्धमासीत् ॥ १० ॥ शिव शिव हि शिवेन पुष्पधन्वा ²प्रलयनटेन किमित्यै³कारि भस्म । स हि पुनरु⁴दितश्छ⁵लाय लोके स तु मणिमन्त्रमहौषधैरै⁶साध्य. ॥ ११ ॥ शभुस्वर्य-सुहरयो हॅ⁷रिणेक्षणानां येनाक्रियन्त सततं गृहकर्मदासाः । वाचामगोचरचरित्रविचित्रिताय तस्मै नमो भगवते कुसु-मायुधाय ॥ १२ ॥ वक्षःस्थलीवदनवामशरीरभागैः पुष्यन्ति यस्य विमुता पुरुषास्त्रयोऽपि । सोऽयं जगत्रितयजित्वर-चापधारी मारः परान्नप्रहरतीति न विस्मयाय ॥ १३॥ ⁹स्तो-कास्त्रमाधनवता भवता ¹¹मैनोज ¹²स्वैर जगज्जितमनङ्ग-तयापि सर्वम् । स्वाच्छेद्दान्वबहुशरः प्रतिलब्धगात्र. कुर्या-

---

१ 'शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानका । वीभत्सरौद्रशान्ताश्च नवधा कीर्तिता रसा ।।' २ प्रलयकालिको नर्तक शिव इति यावत् ३ कृत ४ उत्पन्न ५ छल कर्तुम् ६ अचिकित्स्य ७ स्त्रीणाम् ८ गृह-कर्मकरा दासा ९ मदनाय १० अल्पानि ११ मदन १२ स्वेच्छया

---

स्ततो यदपि कर्म कियन्न जाने ॥ १४ ॥ हारो जलाद्रं वसनं नलिनीदलानि प्रालेयशीकरमुचस्तुहिनांशुभासः । यस्येन्धनानि सरसानि च चन्दनानि निर्वाणमेष्यति कथं स मनोभवाग्नि. ॥ १५ ॥ कुलगुरुर्बलाना केलिदीक्षाप्रदाने परमसुहृदनङ्गो रोहिणीवल्लभस्य । अपि ¹कॅसुमपृष्टकैर्देव-देवस्य जेता जयति सुरतलीलानाटकौसूत्रधार ॥ १६ ॥ ²हृदयतृणकुटीरे दीप्यमाने खराग्नावुचितमनुचित वा वेत्ति कः पण्डितोऽपि । किमु कुवलयनेत्रा. सन्ति नो नाकनार्य-स्त्रि³दँशपतिरहल्या तापसी यन्निषेवे ॥ १७ ॥ न गम्यो मन्त्राणा न च भवति भेषज्यविषयो न चापि ⁵प्रैध्वस व्रजति विविधैः शान्तिकशतै. । भ्रमावेशादङ्गे किमपि विदधद्द्रङ्ग-मसमं ⁶खॅरापस्कारोऽय भ्रमयति दृश घूर्णयति च ॥ १८ ॥ कान्तेत्युत्पललोचनेति विपुलश्रोणीभरेत्यूल्लसत्पीनोत्तुङ्गपयो-धरेति सुमुखावम्भोजेति सुभ्रूरिति । दृष्ट्वा माद्यति मोदते-ऽभिरमते प्रस्तौति विद्वानपि प्रत्यक्षाशुचिपूत्रिका स्त्रियमहो कामस्य दुश्चेष्टितम् ॥ १९ ॥ चन्द्रे शीतलयत्यलीकनयन शभो. सुधाशीकरैर्विश्वञ्चाप्यकुलयत्सु सयमधनान्कान्ता-दृगन्तेषु च । लीलायै परमेश्ववं धनुरिपून्बिभ्रत्प्रसूनात्मन. स्वच्छन्दं रतिवल्लभो विजयते त्रैलोक्यवीर. स्मर. ॥ २० ॥ इक्षुर्धन्व शराः प्रसूनविततिर्भृङ्गावली सिञ्जिनी यस्याज्ञा-वशवर्तिनः प्रमनसो निर्विष्टराष्टादय. । यद्वाणाभिहता विरञ्चिमुरजिन्मृत्युंजयेन्द्रादयो व्यासाशेषमखा इव त्रिभुवन पायादजेयः स्मर. ॥ २१ ॥ प्रासादीयति वैष्णवादिगहनं, दीपीयति द्वाक्तमः पर्यङ्कीयति भूतल दृषदपि श्लक्ष्णोपधा-नीयति । कस्तूरीयति कर्दम. किमपर यूनो रसाविष्टयोर्येना-लोकितयो. स वन्द्यमहिमा देवो नमस्य. स्मर. ॥ २२ ॥

स्त्रीप्रशंसा

दशा दग्धं ⁷मॅन्सिजं ⁸जीवयन्ति दृशैव या. । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचना. ॥ १ ॥ न हर्यैनै च मातङ्गेन रथेन च पत्तिभिः । स्त्रीणामपाङ्गदृष्ट्यैव जीयते जगता त्रयम् ॥ २ ॥ सोम. शौचं ददौ तासा गन्धर्वाश्च शुभा गिरम् ।

---

१ पुष्पबाण २ हृदयमेव तृणगृहम् ३ इन्द्र ४ औषधोपायमाध्य ५ नाशम् ६ रोगविशेष ७ कामम् ८ जीवन्त कुर्वन्ति ९ शिवस्य