सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

स्त्रीप्रशंसा २५१

---

अग्निः सर्वाङ्गकान्तिस्त्वं तस्मान्निष्कसमाः स्त्रियः ॥ ३ ॥ स्त्रियः
पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित् । मासि मासि रजो
यासा दुष्कृतान्यपकर्षति ॥ ४ ॥ अमृतस्येव कुण्डानि
रत्नानामिव राशयः । रतेरिव निधानानि निर्मिताः केन
योषितः ॥ ५ ॥ प्राणाना च प्रियायाश्च मूढाः सादृश्य-
कारिणः । प्रिया कण्ठगता रत्यै प्राणा मरणहेतवः ॥ ६ ॥
अकृत्रिमप्रेमरसा विलासालसगामिनी । असारे दग्धसंसारे
सार सारङ्गलोचना ॥ ७ ॥ हरिणप्रेक्षणा यत्र गृहिणी न
विलोक्यते । सेवितं सर्वसंपद्भिरपि तद्भवन वनम् ॥ ८ ॥
यासामञ्चलवातेन दीपो निर्वाणता गतः । तासामालिङ्गने
पुसा नरके पतनं कुत ॥ ९ ॥ नामृत न विषं किचि-
देका मुक्त्वा नितम्बिनीम् । यस्या सङ्गेन जीव्येत म्रियेत
च वियोगत. ॥ १० ॥ यासा नाक्षापि कामः स्यात्सगम
दर्शनं विना । तासा दृक्सगमं प्राप्य यन्न द्रवति कौतुकम्
॥ ११ ॥ यावद्दृष्टिर्मृगाक्षीणा नो नरीनर्ति भङ्गुरा ।
तावज्ज्ञानवता चित्ते विवेक. कुरुते पदम् ॥ १२ ॥ समा-
श्लिष्टाः समाश्लेषैश्चुम्बिताश्चुम्बनैरपि । दष्टाश्च दशनैः कान्तं
दासीकुर्वन्ति योषित. ॥ १३ ॥ ज्योत्स्नेव नयनानन्द-
सैरेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी
॥ १४ ॥ कार्पासकृतकूर्पासशतैरपि न शाम्यति । शीतं
शातोदरीपीनवक्षोजालिङ्गनं विना ॥ १५ ॥ सपन्न रमणी
शीलसपन्नरमणी विना । इत्युढवान्नरमणी रमणीं रुक्मिणी
हरिः ॥ १६ ॥ पादसंवाहने वै³ज्री केशसमार्जने फ⁴णी ।
अहो भाग्यं पुरन्ध्रीणा दधिसन्मन्थने र⁵वि ॥ १७ ॥ प्रम-
वति मनसि विवेको विदुषामपि शास्त्रसभवस्तावत् ।
निपतन्ति दृष्टिविशिखा यावन्नेन्दीवराक्षीणाम् ॥ १८ ॥ सन्तु
विलोकनभाषणविलासपरिहासकेलिपरिरम्भाः । स्मरणमपि
कामिनीनामलमहि मनसो विकाराय ॥ १९ ॥ ह्लादनता-
पनशक्ती सहजे स्तः सुभ्रुवा कटाक्षेषु । तत्राद्या प्रबला
स्यान्नेदीयस्त्वे परा दवीयस्त्वे ॥ २० ॥ अवलोकनमपि
सुखयति कुवलयदलचारुचपलनयनायाः । कि पुनरमृत-
समान सरभसमालिङ्गन तस्याः ॥ २१ ॥ व्रीडावेलारुद्ध
सागरसलिलमिव योषिता हृदयम् । रागेन्दुरुदयमानो भूयो
भूयस्तरङ्गयति ॥ २२ ॥ आदानपानलेपैः काश्चिद्रोगोप-
तापहारिण्य. । पुरत. स्थितेव सिद्धौषधिवल्ली कापि
जीवयति ॥ २३ ॥ उपनिषद. प६रं७पीता गीतापि च हन्त
मतिपथ नीता । तदपि न हा विधुवदना मानससदनाद्व-
हिर्याति ॥ २४ ॥ यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिन-
दीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधि-
तिस्तस्य ॥ २५ ॥ यत्र पतत्यबलाना दृष्टिनिशिता पतन्ति
तत्र शराः । तच्चापरोपितशरो धावत्यासा पुर. स्मरो मन्ये
॥ २६ ॥ स्वपरप्रतारकोऽसौ निन्दति योऽलीकपण्डितो
युवतीः । यक्षात्तपसोऽपि फलं स्वर्ग स्वर्गेऽपि योषितोऽप्स-
रस ॥ २७ ॥ अ¹ङ्कुश कुचयो कृश व²लभे वितत
चक्षुषि विस्तृत नितम्बे । अरुणाधरमाविरस्तु चित्ते करुणा-
शालिक³पालिभागवेयम् ॥ २८ ॥ अधरे नववीटिका-
त्तुगगो नयने कजलम⁴ञ्ध्वलं दुकूलम् । इदमभरण नित-
म्बिनीनामितरद्भूषणमङ्गदूषणाय ॥ २९ ॥ रत्नानि विभूष-
यन्ति योषा भूष्यन्ते वनिता न रत्नकान्त्या । चेतो वनिता
हरन्त्यरत्ना नो रत्नानि विनाङ्गनाङ्गसङ्गात् ॥ ३० ॥ ताव-
देव विदुषा विवेकिनी बुद्धिरस्ति भवबन्धभेदिनी । यावदि-
न्दुवदना न कामिनी वीक्षिता रहसि हसगामिनी ॥ ३१ ॥
तरुणिमनि कृतावलोकना ललितविलासविहब्धविग्रहा ।
स्मरशरविसराचित्तान्तरा मृगनयना हरते मुनेर्मन. ॥ ३२ ॥
तावदेव कृतिना हृदि स्फुरत्येष निर्मलविवेकदीपक. ।
यावदेव न कुरङ्गचक्षुषा ताड्यते चपललोचनाञ्चलै. ॥३३॥
मेये धरित्र्या पुरजव सार पुरे गृहं सद्मनि चैकदेश. ।
तत्रापि शय्या शयने वरा स्त्री रत्नोज्ज्वला राज्यसुखस्य
सार.॥ ३४ ॥ आस्यं स⁵हास नयनं स⁶लासं सिन्दूरबिन्दूद्य-
शोभि भालम् । नवा च वेणी हरिणीदृशश्चेदन्यैरगण्यैरपि
भूषणैः किम् ॥ ३५ ॥ मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्या.
समर्यादमिदं वदन्तु । सेव्या नितम्बा. किमु भूधराणामुत
स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ ३६ ॥ स्मितेन भावेन च लज्जया
भिया पराङ्मुखैरर्धेकटाक्षवीक्षणै । वचोभिरीर्ष्याकलहेन
लीलया समस्तभावैः खलु बन्धनं स्त्रियः ॥ ३७ ॥ अवि-
श्वसन्धूर्तधुरंधरोऽपि नरः पुरन्ध्रीपुरतोऽन्ध एव । अशेष-
शिक्षाकुशलोऽपि काकः प्रतार्यते कि न पिका¹⁰ङ्गनाभिः
॥ ३८ ॥ उडुराजमुखी मृगराजकटिर्गजराजविराजितमन्द-
गतिः । यदि सा वनिता हृदये निहिता क जप. क तप.
क समाधिरतिः ॥ ३९ ॥ तदाखण्डलशा महीमण्डलाशा
तथा भोगिभोगानुरागं त्यजामः । मनःक्षोभदक्षात्कृपातः
कटाक्षान्कुरगेक्षणाश्चेत्क्षणं पातयन्ति ॥ ४० ॥ भ्रूचातुर्या-
त्कुञ्चिताक्षाः कटाक्षाः स्निग्धा वाचो लज्जिताश्चैव हासा. ।
लीलामन्दं प्रस्थितं च स्थितं च स्त्रीणामेतद्भूषणं चायुधं

---

पादटिप्पण्यः

१ सुवर्णमुद्गा २ मधमिव ३ पादस्थमलनिर्हरणार्थं कृतो भर्जितैष्टकाखण्डो वज्रीति लोके कथ्यते, पक्षे,-इन्द्र ४ दन्तपत्रिका, पक्षे,-शेष ५ मन्था, पक्षे,-सूर्य ६ ब्रह्मप्रतिपादकाश्रुतिशिरोभागा ७ अभ्यस्ता
१ स्थूलम् २ मध्ये ३ ह्रस्व ४ स्वच्छम् ५ मुखम् ६ हासयुक्तम् ७ भयेन ८ प्रणयकोपेन ९ वञ्च्यते १० कोकिलाभि