सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

च ॥ ४१ ॥ नूनं हि ते कविवरा विपरीतबोधा ये नित्य- माहुरबला इति कामिनीस्ताः । याभिर्विलोलतरतारकदृष्टि- पातैः शक्रादयोऽपि विजितास्त्वबला कथं ताः ॥ ४२ ॥ नान्दीपदानि रतिनाटकविभ्रमाणामाद्याक्षराणि परमाण्य- थवा स्मरस्य । दृष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताग्रपाणेः सीत्कार- शुष्करुदितानि जयन्ति नार्याः ॥ ४३ ॥ अलमतिचपल- त्वात्स्वप्नमायोपमत्वात्परिणतिविरसत्वात्सङ्गमेनाङ्गनायाः । इति यदि शतकृत्वस्तत्त्वमालोचयामस्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ ४४ ॥ द्रुतं यस्यालोकाद्विरहिजन- शोकापनयनं यदङ्के सानन्दं नयनमरविन्दं विह्रति । न यस्यापैति श्रीः कचनचयराहोरपि पुरः समे खेदं रामा- वदनहिमधामा शमयतु ॥ ४५ ॥ श्रुतं दृष्टं स्पृष्टं स्मृत- मपि नृणां ह्लादननं न रत्नं स्त्रीभ्योऽन्यत्क्वचिदपि कृतं लोकपतिना । तदर्थं धर्मार्थौ विभववरसौख्यानि च ततो गृहे लक्ष्म्यो मान्याः सततमबला मानविभवैः ॥ ४६ ॥ ललाटे कस्तूरीतिलकमबला. कजलरुचि दृशोः कर्णद्वन्द्वे विमलमणिताटङ्कयुगलम् । गले मुक्तामाला शुचि वसनमङ्गे च सततं वशीकर्तुं विश्वं दधति खलु बाह्योपकरणम् ॥ ४७ ॥ भवन्तो वेदान्तप्रणिहितधियामत्र गुरवो विद- ग्ध्वालापाना वयमपि कवीनामनुचराः । तथायेतद्रूमो न हि परहितात्पुण्यमधिकं न चास्मिन्संसारे कुवलयदृशो रम्यमपरम् ॥ ४८ ॥ विमुञ्चति बुधो जनः सुकृतचिन्तनं दूरतो जहाति च मुनिस्तपस्यजति धीरता शकरः । विधिर्भवति चञ्चलस्त्रिजगतीपतिः क्षुभ्यति क्षणं कुटिलदृष्टयो यदि पतन्ति वामभ्रुवः ॥ ४९ ॥ अमृतममृतं कः संदेहो मधुन्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरस फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन्त्सान्तरविज्नो वदतु यदिहान्य- त्स्वादु स्यात्प्रियारदनच्छदात् ॥ ५० ॥ वचसि भवति सङ्गत्यागमुद्दिश्य वार्ता श्रुतिमुखरमुखाना केवल पण्डि- तानाम् । जघनमरुणारत्नग्रन्थिकाञ्चीकलापं कुवलयनयनाना को विहातुं समर्थः ॥ ५१ ॥ किमिह बहुभिरुक्तैर्युक्ति- शून्यैः प्रलापैर्द्वयमिह पुरुषाणा सर्वदा सेवनीयम् । अभि- नवमदलीलालालस सुन्दरीणा स्तनभरपरिखिन्न यौवनं वा वनं वा ॥ ५२ ॥ यासा सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुरागो भृशं याः प्राणान्यरमर्पयन्ति न पुनः सम्पूर्णदृष्टि प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधिर्यासा निषेधात्मकस्तत्त- त्केलिषु दक्षिणा अपि सदा वामा जयन्त्येव ताः ॥ ५३ ॥ स्त्रीमुद्रा कुसुमायुधस्य परमा सर्वार्थसंपत्करीं ये मूढाः प्रवि- हाय यान्ति कुधियो मिथ्याफलान्वेषिणः । ते तेनैव

---

निहत्य निर्दयतर नग्नीकृता मुण्डिताः केचिद्रक्तपटीकृताश्च जटिलाः कापालिकाश्चापरे ॥ ५४ ॥ द्रष्टव्येषु किमुत्तमं मृगदृशः प्रेमप्रसन्नं सुखं घ्रातव्येष्वपि किं तदास्यपवनः श्राव्येषु कि तद्वचः । कि स्वाद्येषु तदोष्ठपल्लवरसः स्पृश्येषु किं तद्वपुर्ध्येयं कि नवयौवने सहृदयैः सर्वत्र तद्विभ्रमः ॥ ५५ ॥ यत्रैता लहरीचलाचलदृशो व्यापारयन्ति ध्रुव यत्त- त्रैव पतन्ति सततसमी मर्मस्पृशो मार्गणाः । तच्चक्रीकृत- चापमञ्चितशरप्रेङ्खत्करः क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासा स्मर ॥ ५६ ॥ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो वाताम्बुपर्णाशनास्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः । शाल्यन्न सघृतं पयोदधियुत ये भुञ्जते मानवास्ते- षामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यस्तरेत्सागरे ॥ ५७ ॥ आलोलैरुपगम्यते मधुकरी केशेषु माल्यग्रहः कान्ति कापि कपोलयो प्रथयते ताम्बूलमन्तर्गतम् । अङ्गानामनुलेपनं परि- मलैरालेपनप्रक्रिया वेष कोऽपि सरोजसुन्दरदृशः सूते सुख चक्षुषो ॥ ५८ ॥ सद्ग्रलस्फारहारा भयवरदकरा स्रस्तध- म्मिद्धभारा मूलाधाराधिकारा निगमनिधिधरा काव्यकोटि- प्रचारा । ससारानल्पकारा सदनमयहरा चिद्दनैकावतारा तारा शृङ्गारधारा मनसि वसतु ते सर्वदा सर्वसारा ॥ ५९ ॥ ससारेऽस्मिन्सारे परिणतितरले द्वे गती पण्डिताना तत्त्वज्ञानामृताम्भःपुलकितमनसा यातु कालः कदाचित् । नो चेन्मुग्धाङ्गनाना स्तनजघनभराभोगसमोगिनीना स्थूलो- पस्थस्थलीषु स्थगितकरतलस्पर्शलोभोद्यतानाम् ॥ ६० ॥ ससारेऽस्मिन्सारे कुनृपतिभवनद्वारसेवाकलङ्कव्यासङ्गव्यस्त- वैर्यं कथममलधियो मानस सविदध्युः । यद्येताः प्रोद्यदि- न्दुद्युतिनिचयमृत्तो न स्युरम्भोजनेत्राः प्रेङ्खत्काञ्चीकलापा- स्तनभरविनमन्मध्यभागास्तरुणयः ॥ ६१ ॥

युववर्णनम्

अधारि पद्मेषु तदङ्घ्रिणा घृणा क्व तल्लक्ष्यच्छायालयवोऽपि पल्लवे । तदास्यदासेऽपि गतोऽधिकारिता न शारद पार्विकशर्वरीश्वरः ॥ १ ॥ किमस्य रोम्णा कपटेन कोटिभि- र्विधिर्न लेखाभिग्जीगणद्गुणान् । न रोमकूपौघमिषाज्जग- त्कृता कृताश्च कि दूषणशून्यबिन्दवः ॥ २ ॥ अमुष्य दोर्भ्यामरिदुर्गलुण्ठने ध्रुवं गृहीतार्गलदीर्घपीनता । उरःश्रिया तत्र च गोपुरस्फुरत्कपाटदुर्धर्षतिर प्रसारिता ॥ ३ ॥ स्वकेलिलेशक्षितनिन्दितेन्दुन्नो निजाशदृक्तर्जितपद्मसपदः । अतद्द्वयीजित्वरसुन्दरान्तरे न तन्मुखस्य प्रतिमा चराचरे ॥ ४ ॥ सरोरुहं तस्य दृशैव तर्जितं जिताः क्षितेनैव विधोरपि श्रियः । कुत पर भव्यमहो महीयसी तदाननस्यो-

---

१ मुखचन्द्र