सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

युववर्णनम्, बालावर्णनम् २५३

पमितौ दरिद्रता ॥ ५ ॥ खबालभारस्य तदुत्तमाङ्गजैः समं चमयैंव तुलाभिलाषतः । अनागसे शंसति बालचापलं पुनः पुनः पुच्छविलोलोनच्छलात् ॥ ६ ॥ निमीलनअ्रश- जुषा दृशा भृशं निपीय तं यन्निदशीभिरर्जितम् । अमृतम- भ्यासमर विवृण्वते निमेषैर्निःस्वैरधुनापि लोचनैः ॥ ७ ॥ विलोकयन्तीभिरजस्रभावमाबलादमु तत्र निमीलनेष्वपि । अलम्भि मर्त्याभिरमुष्य दर्शने न विग्नलेशोऽपि निमेष- निर्मितः ॥ ८ ॥ न का निशि खमगतं ददर्श तं जगाद गोत्रस्खलिते च का न तम् । तदात्मताध्यातथवा रते च का चकार वा न खमनोभवोद्भवम् ॥ ९ ॥

बालावर्णनम्

अभ्यासः कर्मणा सम्यगुत्पादयति कौशलम् । विधिना तावदभ्यस्त यावत्सृष्टा मृगेक्षणा ॥ १ ॥ न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसम्भवा । तथाप्येषा तपोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम् ॥ २ ॥ इयं व्याधायते बाला भ्रूरस्याः कार्मु- कायते । कटाक्षाश्च शरायन्ते मनो मे हरिणायते ॥ ३ ॥ मनोऽपि शङ्कमानाभिर्बालाभिरुपजीव्यते । अपडक्षीणषाड्गुण्य- मन्त्री मकरकेतनः ॥ ४ ॥ अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दी- पितमन्मथा । तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ॥ ५ ॥ निर्माणकौशल धातुश्चन्द्रिका लोकचक्षुषाम् । क्रीडागृहमनङ्गस्य सेयमिन्दीवरेक्षणा ॥ ६ ॥ प्रेङ्खणप्रेक्ष- णालापान्कुर्वत्यः सस्मितत्रपम् । न वीणायाः प्रवीणायाः क्वङ्कनं स्वररञ्जनम् ॥ ७ ॥ दग्धो विधिर्विधत्ते न सर्व- गुणसुन्दरं जन कमपि । इत्यपवादभयादिव मुग्धाक्षी निर्मिता विधिना ॥ ८ ॥ मीनवती नयनाभ्यां चरणाभ्यामपि सुफुल्लकमलवत्ती । शैवालिनी च केशैः सुरसेयं सुन्दरी सरसी ॥ ९ ॥ अलिकुलमञ्जुलकेशी परिमलबहुला रसा- वहा तन्वी । किसलयपशेलपाणिः कोकिलकलभाषिणी प्रियतमा मे ॥ १० ॥ अमृत तदधरबिम्बे वचनेष्वमृतं विलोकनेऽप्यमृतम् । अमृतभृतौ कुचकुम्भौ सत्यं सा सृष्टि- रपरैव ॥ ११ ॥ स्तनकलशस्खलदम्बरसवरणव्यग्रपाणि- कमलायाः । निपतन्ति भाग्यभाजामुपरि कटाक्षाः सरो- जाक्ष्याः ॥ १२ ॥ कुङ्कुमपङ्केनाङ्कितदेहा गौरपयोधर- कम्पितहारा । नूपुरहंसरुतपदपद्मा कं न वशीकुरुते भुवि रामा ॥ १३ ॥ मन्दमन्दगमना करिणी कि वा विशाल- नयना हरिणी किम् । पूर्णचन्द्रवदना रजनी कि पश्य गच्छति सखे तरुणी किम् ॥ १४ ॥ उत्तुङ्गस्तनभरतान्त- तान्तमध्यं विश्लिष्यद्घनकचवान्तवान्तसूनम् । त्रान्ताजभ्रम- दलिभीतभीतनेत्रं मुग्धाक्षी मम धुरि मन्दमन्दमेति ॥ १५ ॥ उदयदुदयदीक्षणाय पत्युश्चपलदृशश्चपयानिरुध्यमानम् । मन इव कृपणस्य दानकाले कति न ततान गतागतानि चक्षुः ॥ १६ ॥ अदम्भा हि रम्भा विलक्षा च लक्ष्मी- घृताची हिया चीरसञ्छादिताक्षा । अहो जायते मन्द- वर्णाप्यपर्णा समाकर्ण्य तस्या गुणस्यैकदेशम् ॥ १७ ॥ एकान्तसुन्दरविधानजडः क वेधोः सर्वाङ्गकान्तिचतुरं क च रूपमस्याः । मन्ये महेश्वरभियान्मकरध्वजेन प्राणार्थिना युवतिरूपमिदं गृहीतम् ॥ १८ ॥ कि कौमुदीः शशिकलाः सकला विचूर्ण्य संयोज्य चामृतरसेन पुनः प्रयत्नात् । कामस्य घोरहरहुंकृतिदग्धमूर्तेः सजीवनौषधिरियं विहिता विधात्रा ॥ १९ ॥ नेदं मुखं मृगवियुक्तशशाङ्कबिम्ब नेमौ स्तनावमृतपूरितहेमकुम्भौ । नैवालकावलिरिय मदनास्त्र- शाला नैवेदमक्षियुगलं निगँडं हि यूनाम् ॥ २० ॥ चित्ते निवेश्य परिकल्पितसत्वयोगान रूपोच्चयेन विधिना विहिता कृशाङ्गी । स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्व- मनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः ॥ २१ ॥ चन्द्रो जडः कदलि- काण्डमकाण्डशीतमन्दीवराणि च विमुद्रितविभ्रमाणि । येनाक्रियन्त सुतनोः स कथं विधाता किं चन्द्रिका क्वचि- दशारतुरुचिः प्रसूते ॥ २२ ॥ निर्मुक्तशैशवदशाशिशिरा नवीनसम्प्राप्तयौवनवसन्तमनोरमश्रीः । उन्मीलितस्तननवस्त- बका निकाममेणीदृशस्तनुलता तनुते मुदं नः ॥ २३ ॥ नीलोत्पलोल्लसितखञ्जनमञ्जुनेत्रा संपूर्णशारदसुधाकरकान्त- वक्त्रा । बाला जगत्त्रितयमोहनदिव्यमूर्तिर्मन्ये विभाति जगति सरवीरकीर्तिः ॥ २४ ॥ एता स्खलद्वलयसङ्कति- मेखलोत्थझङ्कारनूपुररवाहृतराजहंसाः । कुर्वन्ति कस्य न मनो विवशं तरुण्यो विश्वस्तमुग्धहरिणीसदृशः कटाक्षैः ॥ २५ ॥ एषा भविष्यति विनिद्रसरोरुहाक्षी कामस्य कापि दयिता तनुजाऽनुजा वा । यः पश्यति क्षणमिमां कथमन्यथासौ कामस्तमस्तकरुणस्तरुण हिनस्ति ॥ २६ ॥ अँपाङ्गतारले दृशौ तरलवक्रवर्णा गिरो विलोँसभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमङ्गके मृगदृशा खतो लीलया तदत्र न महोदयः कूँतपदोऽपि सलक्ष्यते ॥ २७ ॥ दृशः पृथुतरीकृता जितनिजाब्जपत्रत्विषश्चतुर्भिरपि साधु साध्विति मुखैः सम व्याहृतम् । शिरसि चलितानि विस्मयवशाद्ध्रुव वेधसो विधाय ललना जगत्त्रय ललामभूता- मिमाम् ॥ २८ ॥ क्वचित्सभ्रूभङ्गैः क्वचिदपि च लज्जापरि- णतैः क्वचिद्गीतित्रस्तैः क्वचिदपि च लीलाविलसितैः ।

---

१ निर्निमेषै १ ब्रह्मा २ स्त्रीरूपम् ३ शृङ्खला ४ नेत्रप्रान्तचञ्चले. ५ विलासभरेण मन्थरा मन्दा गति ६ कृतस्थिति,