सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२७० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

आस्येन्दोः परिवेषवद्रतिपतेश्चाम्पेयकोदण्डवद्धम्मिल्लाम्बुमुचः
क्षणद्युतिवदासज्जौ क्षिपन्ती भुजौ । विश्लिष्यद्गलि लक्ष्य-
नाभि विगलन्नीव्युन्नमन्मध्यमं किंचित्किंचिदुदञ्चदञ्चलमहॊ
कुम्भस्तनी जृम्भते ॥ ४२७ ॥

निद्रा

सार्थकानर्थकपदं ब्रुवती मन्थराक्षरम् । निद्रार्धमी-
लिताक्षी सा लिखितेवास्ति मे हृदि ॥ ४२८ ॥

उत्तानामुपधाय बाहुलतिकामेकामपाङ्गश्रितामन्यामप्यलसा निधाय
विपुलाभोगॊ नितम्बस्थले । नीवीं किंचिदिव श्लथा
विदधती निःश्वासलोलालका तल्पोत्पीडनतिर्यगुन्नतकुचं
निद्राति शातोदरी ॥ ४२९ ॥

आमीलन्रवनीलनीरजतुलमातम्बते लोचनं शैथिल्यं नवमल्लिकामहचरैरङ्गैर्पि
स्वीकृतम् । आलापाद्धर स्फुरत्कलयति प्रेङ्खत्ववालोपमामा-
नन्दप्रभवाश्च बाष्पकणिका मुक्ताश्रियं बिभ्रति ॥ ४३० ॥

कान्तिः

सुन्दरी मा भवत्येष विवेकः केन जायते । प्रभामान्रे
हि तरलं दृश्यते नान्र नाश्रयः ॥ ४३१ ॥

अवयवेषु परस्परविभ्वितेष्वतुलक्रान्तिषु राजति यत्तनौ । अयमयं प्रवि-
भाग इति स्फुटं जगति निश्चिनुते चतुरोऽपि कः ॥ ४३२ ॥

समग्रस्त्रीस्वरूपवर्णनम्

सा दृष्टा यैनै वा दृष्टा मुषिताः सममेव ते । हृदयं
हृतमेकेषामन्येषा चक्षुषोः फलम् ॥ १ ॥

सुखेन चन्द्रकान्तेव महानीलैः शिरोरुहै । पादाभ्या पद्मरागाभ्या
रेजे रत्नमयीव सा ॥ २ ॥

गुरुणा स्तनभारेण सुखचन्द्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्या पादाभ्या रेजे ग्रहमयीव सा
॥ ३ ॥

फलायते कुचद्वन्द्वमियं हेमलतायते । अङ्गानि
कुसुमायन्ते मनो मे अमरायते ॥ ४ ॥

वक्रे गुरुत्वं यदि ते छन्दःशास्त्रविदो विदु । कठिने कुचयुग्मेऽस्या वदता
किं नु हीयते ॥ ५ ॥

विकसन्नेत्रनीलाब्जे तथा तन्व्याः स्तनद्वयी । तव दत्ता सदा मोद लसत्तरलहारिणी ॥ ६ ॥

दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्लवशोभिनी । केशपाशालिवृन्देन
सुवेषा हरिणेक्षणा ॥ ७ ॥

अकृशं नितम्बभागे क्षामं मध्ये समुन्नतं कुचयोः । अत्यायत नयनयोर्मम जीवितमेतदायाति
॥ ८ ॥

अव्याजसुन्दरीं ता विज्ञानेनाद्भुतेन योजयता ।
उपकल्पितो विधात्रा बाणः कामस्य विषदिग्धः ॥ ९ ॥

आलोक्य चिकुरनिकरं सततं सुमनोधिकासयोग्यं ते ।
कामो निज निष्षङ्गं परित्यत्य पराचकर्ष साशङ्कः ॥ १० ॥

आलपति पिकवधूरिव पश्यति हरिणीव चलति हंसीव ।
स्फुरति तडिल्लतिकेव स्वदते तुहिनशुंशुरेखेव ॥ ११ ॥

वेणीबन्धमहीनं कृष्णं नेत्रान्तमचलहूपं तम् । कुचमस्याः
स्वीकुर्वन्नपुरुपो लीला वहत्यहो शंभोः ॥ १२ ॥

अङ्गं भूषणनिकरो भूषयतीत्येष लौकिको वादः । अङ्गानि
भूषणाना कामपि सुषमामजीजनंस्तस्याः ॥ १३ ॥

सौरभमम्भोरुहवन्मुखस्य कुम्भाविव स्तनौ पीनौ । हृदयं मदयति
वदनं तव शरदिन्दुर्थया बाले ॥ १४ ॥

मधुरः सुधावदधरः पल्लवतुल्योऽतिपेलवः पाणिः । चकितमृगलोचनाभ्या सदृशी
चपले च लोचने तस्या ॥ १५ ॥

कलयति कुवलयमाला-ललितं कुटिलः कटाक्षविक्षेपः । अधरः किसलयलीलामानन-
मस्याः कलानिधिविलासम् ॥ १६ ॥

तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्ध्रुवोः पठत्यग्रे । अधिवसति सकलललना-
मौलिमिमं चकितहरिणचलनयना¹ ॥ १७ ॥

नयनयुगासेचनकं मानसवृत्त्यापि दुष्प्रापम् । रूपमिद मदिराक्ष्या
मदयति हृदयं दुनोत्यपि च ॥ १८ ॥

संन्यस्तभूषापि नैवैव नित्यं विनापि हार हसतीव कान्त्या । मदं विनापि
स्खलतीव भावैर्वाच विना व्याहरतीव दृष्ट्या ॥ १९ ॥

भ्रयुग्मरुचैर्धनु रुज्ज्वितजय बाणाः कटाक्षाः कुटिला निता-
न्तम् । तथापि यूना हृदयं भिनत्ति कोऽयं विलासो वनिता-
जनस्य ॥ २० ॥

अलीकरूपो यदि मध्यभागः पयोधरा-
कारभृतश्च केशाः । उत्सङ्गशोभापि सरोरुहाक्ष्याः करस्य
शोभा कलयेन्न कस्मात् ॥ २१ ॥

सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदेशं विनिवेशितेन । सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्ना-
देकस्थसौन्दर्यदिदृक्षयेव ॥ २२ ॥

प्रत्यङ्गमस्यामभिकेन रक्षां कर्तु मघोनेव निजास्रमस्ति । वज्रं च भूषामणि-
मूर्तिधारि नियोजितं तद्द्युतिकार्युकं च ॥ २३ ॥

भ्रूश्चित्ररेखा च तिलोत्तमास्या नासा च रम्भा च यदूरुसृष्टिः ।
दृष्टा ततः पूरयतीयमेकानेकाप्सर प्रेक्षणकौतुकानि ॥ २४ ॥

कर्णाक्षिदन्तच्छदबाहुपाणिपदादिनः खाखिलतुल्यहेतुः ।
उद्वेगभागद्वयताभिमानादिहैव वेधा व्यधित द्वितीयम्
॥ २५ ॥

यशः पदाङ्गुष्ठनखौ मुखं च बिभर्ति पूर्णेन्दुचतु-
ष्टयं या । कलाचतुःषष्टिरुपैति वास तस्या कथ सुभ्रुणि
नाम नास्याम् ॥ २६ ॥

कात्र्स्न्येन निर्वर्णयितुं च रूप-
मिच्छन्ति तत्पूर्वसमागतानाम् । न तु प्रियेष्वायतलोचनाना
समग्रपातीनि विलोचनानि ॥ २७॥

यतो यतोऽङ्गादपयाति कञ्चुकस्ततस्ततः स्वर्णमरीचिवीचयः । यतो यतोऽस्या
निपतन्ति दृष्टयस्ततस्ततः श्यामसरोजवृष्टयः ॥ २८ ॥

तदा तदङ्गस्य बिभर्ति विश्रमं विलेपनामोदसुचः स्फुरद्रुचः ।
दरस्फुरत्काञ्चनकेतकीदलात्सुवर्णमभ्यस्यति सौरभं यदि
॥ २९ ॥

अधरे मधुग सरस्वतीयं ननु कर्णे मणिकर्णिकाप्र-
वाह । शिरसि प्रतिभाति चारुवेणी कथमेणीनयना न

---

¹ हरिणनयना