सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

समग्रस्त्रीस्वरूपवर्णनम् २७१

---

तीर्थराजः ॥ ३० ॥ वेणी विडम्बयति मत्तमधुव्रतालीम- ङ्गीकरोति गुणमैन्दवमाक्षमस्सा । बाहू मृणाललतिकाश्रिय- माश्रयेते पुङ्खानुपुङ्खयति कामशरान्कटाक्षः ॥३१॥ बन्धूक- बन्धुरधर सितकेतकाभ चक्षुर्मधूककलिकाप्रचुरः कपोलः । दन्नावली विजितडाडिमबीजजिगम्ये पुनर्विकचपङ्कज- दत्तदास्यम् ॥ ३२ ॥ येनोत्पलानि च शशी च मृणालि- काश्च रम्भालताश्च कमलानि च निर्मितानि । नूनं स एव मृगशावदृशोऽपि वेधा सृष्टिकमो यदयमेकतया चकास्ति ॥ ३३ ॥ मा रामणीयकनिधेरधिदेवता वा सौन्द- र्यमारसमुदाय निकेतनं वा । तस्या सखे नियतमिन्दुसुधा- मृणालज्योत्स्नादि कारणमभून्मदनश्च वेधाः ॥ ३४ ॥ राजीव जीवसि सुधा न सुधाकर त्वमस्याः समः पदनखस्य कुतो मुखस्य । अग्रे दृशोर्मृगदृश कतमः कुरङ्गस्तत्खञ्जन- त्वमपि कि जनरञ्जनाय ॥ ३५ ॥ सा दुग्धमुग्धमधुरच्छवि- रञ्जयष्टिस्ते लोचने तरुणकेतकपत्रदीर्घे । कम्बुविडम्बन- कण्ठश्च स एव कण्ठ सेवेयमिन्दुवदना मदनायुधं वा ॥ ३६ ॥ ऊरुद्वय मृगदृशः कदलीश्च काण्डौ मध्यं च वेदिर्- तुल स्तनयुग्ममस्या । लावण्यवारिपरिपूरितशातकुम्भकुम्भौ मनोजनृपतेरभिषेचनाय ॥ ३७ ॥ तन्वी शरन्त्रिपथगा- पुलिने कपोलौ लोले दृशौ रुचिरचञ्चलखञ्जरीटौ । तद्धन्ध- नाय सुचिरात्पितृसुश्रूचापचाण्डालपाशयुगलाविव शून्यकर्णौ ॥ ३८ ॥ व्याकोशकोकनदशोककरः करोऽयं खेल- ञ्चकोरमयचोरमिदं च चक्षुः । उद्भिन्नविद्रुमरहसहरोऽ- धरोऽयं तत्सादृश्यमपि वश्यमवश्यमस्याः ॥ ३९ ॥ मुख यदि किमिन्दुना यदि चलाञ्चले लोचने किमु- त्पलकदम्बकैर्यदि तरङ्गभङ्गी भ्रुवौ । किमात्मभवधन्वना यदि सुसायताः कुन्तलाः किमम्बुरुहडम्बरैयदि तनूरियं कि श्रिया ॥ ४० ॥ इदं वक्त्रं साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः •सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं विम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिदिव- मधिकशोभे कुवलये तनुर्लावण्याना जलधिरवगाहे सुखतरः ॥ ४१ ॥ विनैवाम्भोवाह बहलरुचिदीप्ताम्बरलतात्तडिल्लेखा हेमद्युतिविततिरम्या विलसति। विनैव स्वर्गङ्गा नभसि रमस- व्यग्रशफरीपरीवर्ते सार्थ स्फुरति विकचेन्दीवरवनम् ॥४२॥ तमःस्तोमः पूर्वं तदनु सकलः शीतकिरणस्ततः कोकद्वन्द्वं तदनु च न किञ्चित्पुनरभूत् । अधस्तस्यावर्तस्तदनु कदली- काण्डयुगल ततोऽवाञ्चौ पद्मौ शिवशिव विधेः शिल्परचना ॥ ४३ ॥ पदाभ्यामुन्निद्रामधयति शोणाम्बुजरुचि कराभ्या- मादत्ते नवकिसलयानामरुणताम् । प्रवालस्य च्छाया दशन- वसनाग्रेण पिबति सितज्योत्स्नापूरैरुपहसति कान्ति हिमरुचेः ॥ ४४ ॥ बह्वल्यस्या दृष्टिविकचनवनीलोत्पलतुलामखण्ड- स्यामिस्या वदनमिदमिन्दोः कलयति । कुचौ किञ्चिन्मी- लत्कमलतुलना कन्दलयतस्तम शोभा चित्रा चिकुरनिकुरम्ब हि कुरुते ॥ ४५ ॥ कर वेणीमेणीमदगणयना स्नानविग्नौ ददाना हर्म्याग्रे हरनयनतेजोहुतमाप । अथ मुग्धा दुग्धा- म्बुविवहलकलोलमदृशा दृशा वारंवार मनसिजतरु पल्लवयति ॥ ४६ ॥ दायादस्त्व मनसिजधनुर्धवलामस्य वंत्त योग- क्षेमौ वहति नयनद्वन्द्वमिन्दीवगणाम् । तद्गात्राणा पुनरिह जगज्जैत्रलावण्यभाजामामालंग्यं मरुवदखिल म्लानवर्णं सुवर्णम् ॥ ४७ ॥ नीलाञ्जाना नयनयुगलद्राघिमा दत्तपत्रः कुम्भावेमौ कुचपरिकर पूर्वपक्षीचकार । भ्रूविश्रान्तिर्मदन- धनुषो विश्रमानन्ववादीद्वक्रज्योत्स्ना शशधररुच दूषयामाम तन्या ॥ ४८ ॥ तन्वी श्यामा शिखरदशना पक्वबिम्बाध- रोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः। श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्या या तत्र स्याद्युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातु ॥ ४९ ॥ वापी कापि स्फुरति गगने तत्पर सूक्ष्मपँद्या सोपोनालीमधिगतवती काञ्चनीमैन्द्रनीली । अग्रे शैलौ सुंकृतिसुगमौ चन्दनच्छन्न- देशौ तत्रत्याना सुलभममृतं सनिधानात्सुधाशोः ॥ ५० ॥ तद्वक्त्रं यदि मुद्रिता शशिकथा तच्चेत्स्मितं का सुधा तच्चक्षु- र्यदि हारित कुवलयैस्ताश्चेद्गिरो धिग्धधु । धिकन्दर्पधनु- र्भ्रुवौ यदि च ते कि वा बहु ब्रूमहे यत्सत्य पुनरुक्तवस्तु- विरसः सर्गक्रमो वेधसः ॥ ५१ ॥ सौरभ्यं मृगलाञ्छने यदि भवेदिन्दीवरे वक्रता माधुर्यं यदि विद्रुमे तरलता कन्दर्पचापे यदि । रम्भाया यदि विप्रतीपगमनं प्राप्तोपमानं तदा तद्वक्त्रं च तदीक्षणं तदधरस्तद्भूरूरुयुग्मं ॥ ५२ ॥ वेणीवेल्लनमङ्गगं किसु वलन्नेणीदृशो मध्य मं सव्यानं किमिदं विवृत्तिविषमाद्भासः स्तनात्त्रसते । नृत्यन्तीव किमन्तिके वलितयो स्निग्धा दृशोः कान्तयः साक्रतसितगर्भितं किसु मुखं वक्तुं सखी वाञ्छति ॥ ५३ ॥ बाहू द्वौ च मृणाल- मास्यकमल लावण्यलीलाजलं श्रोणीतीर्थशिला च नेत्रशफरी- धम्मिल्लशैवालकम् । कान्ताया स्तनचक्रवाकयुगल कन्दर्पबाणानलौर्दुग्धानाभवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्मितम् ॥ ५४ ॥ जिघ्रत्याननमिन्दुकान्तिरधर बिम्बप्रभा चुम्बति स्पृष्टुं वाञ्छति चारुपद्ममकुलच्छायाविशेष. स्तनौ । लक्ष्मीः कोकनदस्य खेलति करावालम्ब्य कि चादरा-

---

१ तद्गम्भीरा नाभि २ सूक्ष्मंतया तदङ्गलक्ष्ये मध्ये ३ सरणि-स्तच्छायारोमावली ४ सोपानपङ्क्ति तत्सदृशी त्रिवलीम् ५ कुचौ. ६ पुण्यकृता सुगम्यौ, पक्षे,-सुलभगमनौ ७ चन्दनतरुभि, पक्षे,-चन्दनपङ्केन ८ बिसम् ९ मत्स्यी