सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२७२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

देतस्याः सुदृशः करोति पदयोः सेवां प्रवालद्युतिः ॥ ५५ ॥
कर्णारुतमुदमेव कोकिलरुतं तस्या श्रुते भाषिते चन्द्रे लोक-
रुचिस्तदाननरुचेः प्रागेव संदर्शनात् । चक्षुर्मीलनमेव तन्न-
यनयोर्ये मृगोणा वरं हैमी वल्लवपि तावदेव ललिता
यावन्न सा लक्ष्यते ॥ ५६ ॥ चक्षुर्मंचकमम्बुजं विजयते
वक्त्रस्य मित्रं शशी श्रूस्तूत्रस्य र्नाभि मन्मथधनुर्लावण्य-
पण्यं वपुः । लेखा कापि रहन्छदे च सुतनोर्गाने च तत्का
मिनीमैना वर्णयिता खरो यदि भवेद्द्रुग्धम्धमभ्यस्यति
॥ ५७ ॥ स्निग्धस्मेरविलोलोमुग्धमधुग यन्नयनोर्विश्रभा
यद्यामृतविलासपत्रलतिका घर्मोद्गमाद्गण्डयोः । यच्च ग्राढ-
कदम्बकुङ्गलसखी काप्यङ्गे विक्रिया तत्तस्या रिमपि
स्फुटं रतिपतेः कोदण्डविस्फूर्जितम् ॥ ५८ ॥ स्निग्वेंन्दी
वलसुन्दरं कक्षमरो वक्रं सगोत्रं विवोर्वक्षोजौ मणिकुम्भ
डम्बरसुषौ मध्योऽस्ति वा नास्ति वा । श्रोणीमण्डलपूरुदुर्यह
महो शोणाब्जतुल्ये पदे मन्ये मञ्जिगिरे मैरालमहिला-
ध्येयो गतेर्विभ्रमः ॥ ५९ ॥ नेत्रोपान्तवसत्सिते श्रुतिपुटे
नीलोत्पलं निष्फलं हार्माश्रीपरिकर्मिते स्तनतटे हारो-
ऽन्यहारः कथम् । पिण्डालक्तकपातनं चरणयोः पीडाफलं
ताम्रयोर्वामाक्ष्या वपुषि स्वभावसुरभौ व्यर्थानुलेपव्यथा
॥ ६० ॥ एतस्याः स्तनपद्मकोरकयुगं यस्याननेन्दोः सित-
ज्योत्स्नाभिर्न भजत्यदो मृगदृशः शङ्के विकासं पुनः ।
तस्मिँल्लोचनपङ्कजं विकसितं भ्रूभङ्गसंसवित् स्वान्ते संशय-
मातनोति सुतरामेतन्ममैवाद्भुतम् ॥ ६१ ॥ पानायाधर-
तोऽमृतं वसतयेऽप्यस्याः स्तनक्ष्माधरोऽधस्तात्सज्जघनान्त-
कन्दरघरः सस्याय चक्षुर्मृगः । जप्यो मन्त्रवरो मनोहरकथा
ध्यानाय वक्राम्बुजं चेत्थं देहतपःस्थले सति कथं सन्तो
वनान्तं गताः ॥ ६२ ॥ कर्णान्तसङ्गविसर्पिणी नयनयोः
कान्तिर्वतसोत्पलं लाक्षासंभ्रमनिरपेक्षम्धर लावण्यमेवा-
ञ्चति । हारोऽस्याः स्मितचन्द्रिकैव कुचयोरङ्गेप्रभाकञ्चुकी
तन्व्याः केवलमङ्गभारमधुना मन्ये परं भूषणम् ॥ ६३ ॥
अस्त्राश्रदलकावली कृतमलि श्रेणीभिरेणीदृशः सौन्दर्य यदि
चक्षुषोस्तरलयोः किं मन्मथस्यायुधैः । का प्रीतिः कनकार-
विन्दमुकुले पीनौ स्तनौ चेदतो मन्ये काचिदियं मनोभव-
कृता माया जगन्मोहिनी ॥ ६४ ॥ ऊर्ध्वं नीरदवृन्द-
मैन्दवमिदं बिम्बं त्वधो निर्मितं व्योम्नः पल्वमचितं तस्य
निहितौ शैलावुपुर्युन्नतौ । किं चाधः पुलिनोच्चयस्य कदली-
काण्डान्ववारोपितौ तन्मन्ये चतुरस्य पुष्पधनुषः सर्गोऽय-
मन्यादृशः ॥ ६५ ॥ भृङ्गालीसुदरे क्षिपन्ति शतशः पद्मानि | शस्त्रीमिव प्रत्यागच्छत्। लङ्घनाथममकृद्द्योमाङ्गणं चन्द्रमाः ।
वक्त्रेणापहृते कुरङ्गसुदृशं खेलाक्यरूपोच्चये प्रत्यावर्तनवाञ्छयेव
कति न क्लेश समातन्वते ॥ ६६ ॥ वक्रं निर्मलमुद्गता
कुचतटी मध्यप्रदेशः कृश श्रोणीमण्डल मङ्गनाकुलगुरोर्देवस्य
सिंहासनम् । कृत्वा चारुतगश्चतुष्टयमिदं तुष्टाव मन्ये
विधिर्हर्षाद्भुद्गद्गद्यपद्यरचनागर्भैश्चतुर्भिर्मुखै ॥ ६७ ॥ मध्य
विष्णुपदं कुचौ शिवपदं वक्रं विधातु पदं धम्मिल्ह. सुमन -
पद प्रविलसत्काञ्ची नितम्बस्थली । वाणी चेन्मधुराधरोऽ
रुणवर, श्रीरङ्गभूमिवपुस्तस्या. कि कथयामि पुण्यचरित
मान्या सदा निर्जरैः ॥ ६८ ॥ यत्तीर्याम्बु मुखाम्बुजामवरसो
नेत्रे नवेन्दीवरे दन्तश्रेणिरखण्डिताक्षतचयो दूर्वा च
रोमावली । उत्तुङ्ग च कुचद्वय फलयुगं पात्रं कराम्मोरुह
तन्मन्ये मदनाचनाहितमति. स्वाङ्गोपहारैरियम् ॥ ६९ ॥
दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतांसयोः सङ्क्षिप्तं
निविडोन्नतस्तनमुर. पार्श्वे प्रमृष्टे इव । मध्यः पाणिमितो
नितम्बि जघन पादावुदङ्गुली छन्दो नर्तयितुर्यथैव
मनस सृष्ट तथास्या वपुः ॥ ७० ॥ नेत्रे खञ्जनगञ्जने सर-
सिजप्रत्यर्थि पाणिद्वय वक्षोजौ करिकुम्भविभ्रमकरीमत्युन्नतिं
गच्छतः । कान्ति काञ्चनचम्पकप्रतिनिधिर्वाणी सुधास्पर्धिनी
खेरेन्दीवरदामसोदरवपुस्तस्याः कटाक्षच्छटा. ॥ ७१ ॥ दृष्टिः
कापि सुरा सुधा स्मितमिदं वक्त्र कलाना निधिवैक्षः कुम्भि
झषौ दृशौ विजयते धन्वन्तरि. सकृपा । कान्तिः श्रीस्त्रि-
वलीतरङ्गलहरी नाभी गतावर्त्ततामेतस्यामचिरेण भाविकलने
लावण्यवारानिधौ ॥ ७२ ॥ कि तारुण्यतरोरियं रसभरो-
द्भिना नवा वल्लरी वेलाप्रोञ्छलितस्य कि ल्हरिका लावण्य-
वारानिधे. । उद्गाढोत्कलिकावता स्वसमयोन्यासविश्व-
म्भिणः कि साक्षादुपदेशयष्टिरथवा देवस्य शृङ्गारिणः ॥७३॥
जानीमो वदनं सरोरुहदशो निर्माय पश्यन्मुहुहृष्यन्काम-
कठोरपावकशिखासन्तापित. पद्मभूः । रम्मामूरुतटी स्तनं
रसघटी पीयूषवीची वचो बाहू बालबिस कर किसलयं
नाभी सरो निर्ममे ॥ ७४ ॥ जानीमो वयमासनस्य कमले
तस्या मुखेन्दोस्त्विषा सकोच समुपगते स भगवान्दु.स्थ.
सराजासन । मुञ्च भ्रूलतिकायुग विहितवान्वक्रे दृगौ
सृष्टवान् मध्य विस्मृतवान्कचाश्च कुटिलानावञ्च सृष्टवान्
•॥ ७५ ॥ मुक्ता विद्रुममेन्तरा मधुरमः पुष्पं परं द्यौर्वहं
प्रौलेयद्युतिमण्डले खलु तथोरकांसिका नार्णवे । तच्चोद्गच्छति
शङ्खसूर्ध्नि न पुन. पूर्वाचलाभ्यन्तरे तानीमानि विकल्पयन्ति
त इमे येषा न सा हकपथे ॥ ७६ ॥ इन्दुर्लिप्त इवाञ्जनेन

---

१ नीलम् २ अश्लेषायाः ३ मोदरम् ४ हसो ५ सज्जवन, पक्षे,-सत् जघन
१ मध्ये २ कवयम् ३ बारवाहकम्, न तु मयूररसयुक्तम् ४ चन्द्रमण्डले ५ एकसिक्तामितार्वास्तति एकाधिकरणमित्यर्थ .