सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ १ प्रकरणम्

सपूजितपादपद्मः पायादनादिः परमेश्वरो व ॥ ५ ॥ स्फटिकमरकतश्रीहारिणोः प्रीतियोगात्तद्वपु वपुरेकं कामकसद्विषोर्वः । भवति गिरिसुतायाः सार्धमम्भोधिपुत्र्या सदृशमहसि कण्ठे यत्र सीमाविवाद ॥ ६ ॥ सप्राप्तं मकरध्वजेन मंथनं त्वत्तो मथं पुरा तद्युक्तं बहुमार्गगा मम पुरो निर्लज्ज वोढुस्तव । तामेवानुनयस्व-मावकुटिला हे कृष्ण कण्ठग्रहं मुञ्चेत्याह रुषा यमद्रितनया लक्ष्मीश्च पायात्स व ॥ ७ ॥ यौ तौ शङ्ककपालभूषितकरौ मालास्थिमालाधरौ देवौ द्वारवतीश्मशाननिलयौ नागारिगोवाहनौ । द्वित्र्यक्षौ बलिदक्षयज्ञमथनौ श्रीशैलजावल्लभौ पापं वो हरता सदा हरिहरौ श्रीवत्सगङ्गाधरौ ॥ ८ ॥ लोले ब्रूहि कपालिकामिनि पिता कस्ते पतिः पाथसा कः प्रत्येति जलादपत्यजननं प्रत्येति यः प्रस्तरात् । इत्थं पर्वतसिन्धुराजसुतयोराकर्ण्य वाक्चातुरी सस्मेरस्य हरर्हरेस्स व मुदो निघ्नन्तु विघ्नं तु वः ॥ ९ ॥ यस्यादासीत्कुमारः कुवलयदलवल्लीलयोवाह गङ्गा वोमा यस्याङ्कसङ्गा पिहितजनचयो यो गवीशध्वजोऽपि । लङ्केशायैकनाथो हिमकररुचिभृद्विशेषाशयोऽसौ वर्णस्याद्यस्य लोपादपहरतु हरिः पातकं वः खरारिः ॥ १० ॥

त्रिमूर्तयः

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक्सृष्टेः केवलात्मने । गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे ॥ १ ॥ नमो विश्वसृजे पूर्वं विश्वं तदनु बिभ्रते । अथ विश्वस्य संहर्त्रे तुभ्यं त्रेधास्थितात्मने ॥ २ ॥ रजोजुषे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलये तमःस्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नम ॥ ३ ॥ श्यामश्वेतारुणाङ्गा जलधरणिधरोत्फुल्लपङ्केरुहस्था मोमांसांविश्र्युपेता रथेचरणपिनाकोय्र्यहुकारशस्त्राः । देवा द्वित्र्यष्टनेत्रा जगदवनसमुच्छेदनेोत्पत्तिदक्षाः प्रीता वः पान्तु नित्यं हरिहरविधयस्तौक्ष्यगोेहसपत्राः ॥ ४ ॥

विष्णुः

नमस्त्रिभुवनोत्पत्तिस्थितिसंहारहेतवे । विष्णवेऽपारसंसारपारोत्तरणसेतवे ॥ १ ॥ आदिमध्यान्तरहित देशौहीन पुरातनम् । अद्वितीयमह वन्दे मद्रक्षसदृशं हरिम् ॥ २ ॥ लक्ष्मीकपोलसक्रान्तकान्तपत्रलतोज्ज्वलाः । दोर्दुमाः पान्तु वः शौरेर्घनच्छाया महाफलाः ॥ ३ ॥ जयति स भगवान्कृष्ण शेते यः शेषभोगशय्यायाम् । मध्येपय पयोधेरपर इवाम्भोनिधिः कृष्ण ॥ ४ ॥ अतिविपुल कुजयुगल रहसि करैरामृशन्मुहुर्लक्ष्म्‍याः । तदपहृत निजहृदय जयति हरिर्मुगयमाण इव ॥ ५ ॥ जयति स नाभिजंगता खनाभिरन्ध्रोद्भवज्जगद्बीजः । दामोदरो निजोदरगहरनिर्विष्टजगदण्ड ॥ ६ ॥ श्रीकरपिहित चक्षुः सुखयतु व पुण्डरीकनयनस्स । जघनमिवेक्षितुमौगतमब्जनिभ नाभिमैसुपिरेण ॥ ७ ॥ श्याम श्रीकुचकुङ्कुमपिञ्जरितमुरो मुरद्विषो जयति । दिनमुखनम इव कौस्तुभविभाकरो यद्विभूषयति ॥ ८ ॥ प्रतिबिम्बितप्रियातनु सकौस्तुभ जयति मधुभिदो वक्षः । पुरुपायितमभ्यस्यति लक्ष्मीर्दृक्ष्य सुंकुरमिव ॥ ९ ॥ केलिचलाङ्गुलिलेम्भितलक्ष्मीनाभिर्मुरद्विषश्वरणः । स जयति येन कृता श्रीरंनुरूपा पद्मनाभस्य ॥ १० ॥ रोमावली मुरारे श्रीवत्ससन्निवेशिताग्रभागा वः । उन्नालनीभनलिनच्छायायेवौतपमपहरतु ॥ ११ ॥ कमलाकुचफनकाचलजलधरमाभीरसुन्दरीमदनम् । अधिततशेषफणावलि(सु) कमलवनभृङ्गमच्युत वन्दे ॥ १२ ॥ जीयादम्बुधितनयाधररसमास्वादयन्मुरारिरयम् । अम्बुधिमथनक्लेश कलयन्विफलं च सफलं च ॥ १३ ॥ श्रीधाम्नि दुग्धोदधिपुण्डरीके यश्चैश्वरीकद्युतिमातनोति । नीलोत्पलश्यामलमदेहकान्तिः सर्वोऽस्तु भूत्यै भगवान्मुकुन्दः ॥ १४ ॥ वक्षस्यली रक्षतु सा जगन्ति जगत्यसूतेर्गुरुडध्वजस्य । श्रियोऽङ्गरागेण विभाव्यते या सौभाग्यहेङ्ग कॅर्षपट्टिकेव ॥ १५ ॥ वृन्दारका यस्य भवन्ति भृङ्गा मन्दाकिनी यन्मकरन्दबिन्दुः । तवारविन्दाक्ष पदारविन्द वन्दे चतुर्वर्गतुतुष्पद तत् ॥ १६ ॥ जयत्युपेन्द्रः स चकार दूरतो विभित्सया यः क्षणलब्धलक्ष्यया । दृशैव कोपारुणया रिपोरुरः स्वय भयाद्विन्नमिवासपाटलम् ॥ १७ ॥ पद्मापयोधरतटीपरिरम्भलग्नकाश्मीरमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य । व्यक्तानुरागमिव खेलदनङ्गखेद-

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes)

१ न विद्यते आदिर्यस्य स, पक्षे,-आद्याक्षरशून्य २ शिव, पक्षे,तविष्णु ३ शिवपक्षे मदनेन, विष्णुपक्षे समुद्रेण, ४ विनाश, पक्षे,-विलोठनम् ५ नदीम् गङ्गामित्यर्थ, पक्षे,-वेश्याम् कंसस्य कुब्जा दासीमित्यर्थे- ६ कृष्णकण्ठ नीलकण्ठ यह निर्बन्ध मुझ, पक्षे,- कृष्णकण्ठयह मलकण्ठमह मुझ ७ पाषाणात् पार्वत्या पर्वतगर्भ सजननत्वात् ८ स्त्री, पक्षे,-मा लक्ष्मी ९ चन्द्र, पक्षे,-मीन १० मा लक्ष्मी, उमा पार्वती ११ चक्रम् १२ गरुट १३ वक्षस्य प्रान्तभागस्य सूत्रवर्तिका

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes)

१ लक्ष्मी २ रतारीतिवसनविहीनतया लज्जावशादिति भावः ३ पिहितेऽपि चक्षुर्गोलकेऽन्यमार्गेण पुण्डरीकनयनमुत्पादयित्वा जघनविलोफन कृतमित्यर्थ ४ रन्ध्रम् ५ रक्तीकृतम् दृढालिङ्गनादिति भाव ६ प्रात कालीननभस स्वतो नीलिमतात् ७ कौस्तुभमणिरैव सूर्यो यस्मिन् ८ विपरीतम् ९ दर्पणम् १० स्पष्ट ११ चरणरूप पद्मनाभित्वेनेति भाव १२ रोमावत्या नालच्छायायोत्प्रेक्षा श्रीवत्से च नलिनच्छायायोत्प्रेक्षा १३ महासतापम् १४ भृङ्ग १५ निष्कषग्रावा १६ सुरतायास