सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२९४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

चर णाय गृह्णते वारि वारिरुहबद्धषट्पदम् ॥ १२ ॥ पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं कथमिदं विवस्वता । दीर्घया प्रतिमया सरोम्भसा तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ॥ १३ ॥ उत्तरन्ति विनेकीर्य पल्वलं गाढपङ्कमतिवाहितातपा । दंष्ट्रिणो वनवराहयूथपा दष्टभङ्गुरविसाङ्कुर इव ॥ १४ ॥ एष वृक्षशिखरे कृतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डल.। हीयमानमहुरत्ययातप पीवरोरु पिबतीव बर्हिण ॥ १५ ॥ पूर्वभागतमिरप्रवृत्तिभिर्व्यक्तपङ्कमिव जातमेकत । खं हृतातपजल विवस्वता भाति किंचिदिव शेषवत्सर. ॥ १६ ॥ आविशद्भिरुटजाङ्गणं मृगैर्मूलसेकसरसैश्च वृक्षकै । आश्रमा प्रविशदध्यधेनवो बिभ्रति श्रियमृदीरितामथ. ॥ १७ ॥ बद्धकोशमपि तिष्ठति क्षणं सावशेषविवरं कुरेशयम् । षट्पदाय वसतिं ग्रहीष्यते प्रीतिपूर्वमिव दातुमन्तरम् ॥ १८ ॥ दूरलङ्घ्यपरिमेयरश्मिना वारुणी दिगरुणेन भानुना । भाति केसरवतेव मण्डिता बन्धुजीवतिलकेन कन्यका ॥ १९ ॥ साध्यमस्तमितशेषमातपं रक्तलेखमपरा बिभर्ति दिक् । सपरायवसुधा सशोणित मण्डलाग्रमिव तिर्यगुत्थितम् ॥ २०॥ कोऽत्र भूमिवलये जनान्मुधा तापयन्सुरुचिरमेति संपदम् । वेदयन्निति दिनेन भानुमानाससाद चरमाचल तत ॥ २१ ॥ मध्यमोलनभे लसदशावेकतश्रुतिमुपेयुषि भानौ । द्यौरुवाह परिवृत्तिविलोला हारयष्टिमिव वासरलक्ष्मीम् ॥ २२ ॥ अंशुपाणिभिरतीव पिपासु. पद्मजं मधु भृश रसयित्वा । क्षीबतामिव गत. क्षितिमेभ्यँल्लोहितं वपुरुवाह पतङ्ग ॥ २३ ॥ मुक्तमूललघुरुज्झितपूर्व पश्चिमे नभसि सभृतसान्द्र । सौमि मज्जति रवौ न विरेजे खिन्नजिह्व इव रश्मिसमूह ॥ २४ ॥ कान्तदृत्य इव कुङ्कुमभागा. साय मण्डनमभि त्वरयन्त्यः । सादरं ददृशिरे वनिताभि. सौधजालपतिता रविभासः ॥ २५ ॥ अग्रसानुषु नितान्तपिशङ्गैर्भू रुहान्मृदुक रैरवलम्ब्य । अस्तशैल गहनं नु विवस्वानाविवेश जलधि नु मही नु ॥ २६ ॥ आकुलश्वलपतत्त्रिकुलानामारवैरनुदितौषसराग. । आययावहरिदश्वविपाण्डुस्तुल्यता दिनमुखेन दिनान्त ॥ २७ ॥ आस्थित स्थगितवारिदपङ्क्त्या सध्यया गगनपश्चिमभाग. । सोर्मिविद्रुमवितानविभासा रञ्जितस्य जलधे. श्रियमूहे ॥२८॥ प्राञ्जलावपि जने नतमूर्ध्नि प्रेम तत्प्रवणचेतसि हित्वा । सध्यानुविदधे विरमन्त्या चापलेन सुजनेतरमैत्री ॥ २९ ॥ अभितापसपदमथोग्णरुचिर्निजतेजमामसहमान इव । पयसि प्रपित्सुरपराम्बुनिधेरविरोधमस्तगिरिमभ्यपतत् ॥ ३० ॥ गतया पुरः प्रतिगवाक्षमुख दधती रतेन भृशमुत्सुकताम् । सुहुरन्तरालमुवमस्तगिरे सवितुश्च योषिदिममीत् दृशा ॥ ३१ ॥ विरलातपच्छविरनुष्णवपु परितो विपाण्डु दधदभ्र-

शिर । अभवद्गतः परिणति शिथिलः परिमन्दसूर्यनयनो दिवसः ॥ ३२ ॥ अपराह्नशीतलतरेण शनैरनिलेन लोलितलताङ्गुलये । निलयाय शाखिन इवाह्वयते ददुराकुलाः खगकुलानि गिर ॥ ३३ ॥ उपसध्यमास्त तनु सानुमत. शिखरेषु तत्क्षणमशीतरुच । करजालमस्तसमयेऽपि सतामुचितं खलूत्तरमेत्य पदम् ॥ ३४ ॥ नवकुङ्कुमारुणपयोधरया स्वकरावसक्तरुचिराम्बरया । अतिसक्तिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यततुषारकर ॥ ३५ ॥ गतवत्यराजत जपाकुसुम्तवकद्युतौ दिनकरेऽवनतिम् । बहलानुरागकुरुविन्ददलप्रतिबद्धमध्यमिव दिग्मवलयम् ॥ ३६ ॥ द्रुतशातकुम्भनिभमशुमतो वपुरर्धमग्नवपुष. पयसि । रुरुचे विरञ्चिनखभिन्नबृहज्जगदण्डकैकतरखण्डमिव ॥ ३७ ॥ अनुरागवन्तमपि लोचनयोर्दधतं वपु. सुखमतापकरम् । निरैकासयद्रविमपेतवसु वियदालँयाँदपरदिग्गणिका ॥ ३८ ॥ अमितिग्मरश्मि चिरमा विरमादवधानखिन्नमनिमेषतया । विगलन्मधुव्रतकुलाश्रुजल न्यमीमीलदब्जनयन नलिनी ॥ ३९ ॥ अविभाव्यतारकमदृष्टहिमद्युतिबिम्बमस्तमितभानु नभः । अवसन्नातापमतमिस्रमभादपदोपँतैव विगुणस्य गुण. ॥ ४० ॥ रुचिधाम्नि भर्तरि भृश विमला परलोकमभ्युपगते विविशुः । ज्वलनं विषः कथमिवेतरथा सुलभोऽन्यजन्मनि स एव पति. ॥ ४१ ॥ महद्भिरोधैस्तमसामभिद्रुतो भयेऽप्यसम्मूढमतिर्भमन्क्षितौ । प्रदीपवेषेण गृहे गृहे स्थितो विखण्ड्य देहं बहुधेव भास्करः ॥ ४२ ॥ अयमसौ गगनाङ्गणदीपकस्तरकिकालभुजंगशिखामणि. । क्षणविडम्बितवाडवविग्रह. पतति वारिनिधौ विधुरो रविः ॥ ४३ ॥ अभिभूय सतामवस्थिति जडजेषु प्रतिपाद्य च श्रियम् । जगतीपरितापकृत्कथ जलधौ नावपतेदसौ रवि. ॥ ४४ ॥ परिपतति पयोनिधौ पतङ्ग सरसिरुहासुदरेषु म॑त्तभृङ्गः । उपवनतरुकोटरे विहगस्तरुणिजनेषु शनै शनैरनङ्गः ॥ ४५ ॥ शुचिरिति परित. प्रसिद्धिभाजि प्रकटिततेजसि दुर्जये कृशानौ । निजैवसुनिकुरम्बमस्तवेलाव्यतिकरवाञ्छिर्दधे सँरोजबन्धु ॥ ४६ ॥ जगदिव बहुलातपामितसं जनयितुमद्य जलाभिषेकशीतम् । परिधृत रविशातकुम्भकुम्भा प्रञ्चलति पश्चिमवारिधि दिनश्री. ॥ ४७ ॥ पतति रविरपूर्ववारिराशौ हृदि पथिकस्य यथात्मभूहुताश । प्रसरति चरमा तम.प्ररोह प्रतिपदमद्य यथा मनोविमोह ॥ ४८ ॥ अस्तावलम्बि रविबिम्बम तयोद्याद्रिचूडोन्मिषत्सकलचन्द्रतया च सायम् । सध्याप्रवृत्त-

---

१ अपूर्णे
१ प्रीतीयुक्तम्, पक्षे,-रक्तिमान्वितम् २ बहिनिष्कामयामास
३ अपेत गत वसु द्रविण तेजश्च यस्मात् ४ अपरदिगेव गणिका
५ निजद्रव्यममूहम्, पक्षे,-किरणसमूहम् ६ स्नापयामास ७ मूर्य