सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

दूत्युपहासप्रश्नाः, नायिकां प्रति नायकावस्थाकथनम्, सूर्यास्तमनसमयवर्णनम् २९३

---

कस्स्नेग्दधः कथं नु कियच्चिर किमभिलिखित कि तेनोक्तं
कदा स इहैष्यति । इति बहुविधप्रेमालापप्रपञ्चितविस्तराः
प्रियतमकथाः स्वल्पेऽप्यर्थे प्रयान्ति न नष्टताम् ॥ ३ ॥

दूत्युपहासप्रश्नाः

पार्श्वीभ्या सप्रहाराभ्यामधरे व्रणखण्डिते । दूति सङ्ग्राम-
योग्यासि न योग्या दूतकर्मणि ॥ १ ॥ बहुनात्र किमुक्तेन
दूति मत्कार्यसिद्धये । स्वमासान्यपि दत्तानि वक्तव्येषु तु
का कथा ॥ २ ॥ किं त्वं निगूहसे दूति स्तनौ वक्र च
पाणिना । खण्डिता एव शोभन्ते शूराध्दरपयोधराः ॥ ३ ॥
त्व दूति निरगा. कुञ्जं न तु पापीयसो गृहम् । किशुका-
भरणं देहे दृश्यते कथमन्यथा ॥ ४ ॥ दूति त्वया कृत-
महो निखिल मदुक्तं न त्वादशी परहितप्रवणान्ति लोके ।
श्रान्तासि हन्त मृदुलाङ्गि गता मदर्थ सिध्यन्ति कुत्र सुकृ
तानि विना श्रमेण ॥ ५ ॥ रजन्यामप्यस्या सुरतपरिवृत्ताव-
नुचित मदीयं यद्वास. कथमपि हृतं तेन सुहृदा । त्वया
प्रत्यानीतं निजवसनदानात्पुनरिद कुतस्त्याहग्दूति स्खलित-
शमनोपायनिपुणा ॥ ६ ॥ निःशेषच्युतचन्दन स्तनतट
निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं
तनुः । मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमा
वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ ७ ॥
दूतीदं नयनोत्पलद्वयमहो तान्तं नितान्तं तव खेदाम्भ.-
कणिका ललाटफलके मुक्ताश्रिय बिभ्रति । नि श्वासा.
प्रचुरीभवन्ति नितरा हा हन्त चन्द्रातपे यातायातवशाद्धथा
मम कृते श्रान्तासि कान्ताकृते ॥ ८ ॥ दूति श्वासविशेष
एष किमहो चण्डि त्वराधावनाद्धि भ्रष्टालकवल्लरी कथमहो
त्वन्नाथपाडार्पणात् । निर्मृष्टाधररागपल्लवरुचिस्त्वत्कार्यसज-
ल्पनाद्द्वास्तस्त्य किमङ्गसङ्गतमहो विश्वासहेतोस्तव ॥ ९ ॥
श्वास. किं त्वरिता गता पुलकिता कस्मात्प्रसाद. कृतः सस्ता
वेण्यपि पादयोर्निपतनान्नीवी गमादागमात् । स्वेदार्द्रं मुख-
मातपेन गलितं क्षामा किमित्युक्तिभिर्दुति म्लानसरोरुहा-
कृतिधरसौष्ठस्य किं वक्ष्यसि ॥ १० ॥ स्विन्नं केन मुख
दिवाकरकरैस्ते रागिणी लोचने रोषात्तद्भ्रुवनोत्थिताद्विलुलिता
नीलालका वायुना । भ्रष्टं कुङ्कुममुत्तरीयक्रषणात्क्लान्तासि
गत्यागतैर्युक्त तत्सकलं किमत्र वद हे दूति श्रुतस्याधरे
॥ ११ ॥ सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्ग समालेपित
यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिविश्रब्धमन्दा गति । आश्चर्य
तव सौकुमार्यमभितः क्लान्तासि येनाधुना नेत्रद्वन्द्वममीलन-
व्यतिकर शक्नोमि तेनासितुम् ॥ १२ ॥

---

१ क्षालितो रागो रक्तिमा यस्य २ अतिशयम् ३ अञ्जनरहिते

---

नायिकां प्रति नायकावस्थाकथनम्

पढगव्दलीनहृदयो रूपाल्कारगाभवनानपुणः । कविविरव
सचिन्नमुद्रस्तरुणि तवार्थे परं स युवा ॥ १ ॥ परिहरति
रति मतिं लुनीते स्खलतितरा परिवर्तते च भूय । इति
तव विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभ किमत्र कुर्म
॥ २ ॥ विकिरति मुहु श्वासानासा पुरो मुहुरीक्षते प्रवि-
शति मुहु कुञ्जात्कुञ्ज मुहुर्बहु ताम्यति । रचयति मुहु
शय्या पर्याकुञ्जं मुहुरीक्षते मदनकदनक्लान्त कान्ते प्रियस्तव
वर्तते ॥ ३ ॥ मा मा द्रक्ष्यति वक्ष्यति स्रग्कथा प्रयङ्ग-
मालिङ्गनै. प्रीति यान्यति रस्यते सखि समागत्येति चिन्ता-
कुल । मार्ग पश्यति वेपते पुलकयत्यानन्दति स्विद्यति
प्रत्युद्गच्छति मूर्छति स्थिरतम पुञ्जे निकुञ्जप्रिय ॥ ४ ॥
पूर्वं यत्र सम त्वया रतिपतेरासादिता सिद्धयस्तस्मिन्नेव
निकुञ्जमन्मथमहातीथे पुनर्मामव । ध्यायस्त्वामनिशं जप-
न्नपि तवैवालापमन्त्रावलीर्भूयस्त्वत्कुचकुम्भनिर्भरणरीग्म्मा-
मृतं वाञ्छति ॥ ५ ॥

सूर्यास्तमनसमयवर्णनम्

मग्रसस्कारसपन्नास्तन्वदौदन्वर्तारप । एतत्रयीमयं
ज्योतिरादित्याख्यं निमज्जति ॥ १ ॥ तापनैरिव तेजोभि-
र्दग्धनिर्वाणमेचका । दिशो जाता. प्रतीची तु समुदाचरति
क्रमात् ॥ २ ॥ पुराणरश्मिजालेषु सस्नेष्वस्तावलम्बनम् ।
बिम्बमम्बुरुहा नेतुरम्बरान्दवलम्बते ॥ ३ ॥ विलोक्य सगमे
राग पश्चिमाया विवस्वत. । कृत कृष्ण मुख प्राच्या नहि
नार्यो विनेर्ष्याया ॥ ४ ॥ करिष्यति कलानाथ. कुतुकी कर-
मम्बरे । इति निर्वापयामास रविदीपं निशाङ्गना ॥ ५ ॥
नलीयमानैर्विहगैर्र्निमीलद्भिश्च पङ्कजै । विकमन्त्या च
मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रवि. ॥ ६ ॥ अस्तं गतवति सैवि-
तरि भर्तरि मेधुपं निवेश्य कोशान्ते । कमलिन्योऽपि रमन्ते
किमत्र चित्रं मृगाक्षीणाम् ॥ ७ ॥ कृतोपकार प्रियबन्धुमर्क
मा द्राक्षम हीनाशुमध. पतन्तम् । इतीव मत्वा नलिनीवधू-
भिर्निमीलितान्यम्बुरुहेक्षणानि ॥ ८ ॥ साध्यरागरुधिरारुण-
माराह्नि.पपात रविमण्डलमन्धौ । क्रूरकालकैरवालविर्लून
वासरस्य सहसैव शिरो नु ॥ ९ ॥ नो रविर्न च तमो न
तमीशो न युतिर्गहगणो न च सध्या । यादशी प्रथमत.
किल सृष्टेस्तादृगेव भुवन श्रियमूहे ॥ १० ॥ मानुविम्बमिद-
मस्तगामि च प्रोद्यतं कुमुदबन्धुमण्डलम् । दृश्यते रतिपते.
प्रवासिना क्रोधरक्तमिव लोचनद्वयम् ॥ ११ ॥ स्थान-
माहिकमपास्य दन्तिन· सल्लकीविटपभङ्गवासितम् । आविभात-

---

१ सूर्ये २ भृङ्गम्, पक्षे,-मद्यपम् ३ खड्ग ४ छिन्नम्