सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ १ प्रकरणम्

---

जृम्भितैः साङ्गभङ्गैः । १ नौगाङ्क भोक्तुमिच्छोः शयनमुरु- फणाचक्रवालोपधानं निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरे- दृष्टिरौ४केकरा वः ॥ ३९ ॥ श्रीराजीवाक्षवक्षःस्थलनिलय- रमाहस्तवास्तव्यलोलल्लीलाब्जाङ्घ्रि.सरन्ती मधुरमधुझरी नाभिपद्मे मुरारेः । २ अस्तोक लोकमात्रा द्विर्मुखमुखशिशोरा- ननेष्वर्ध्यमाण शङ्खप्रान्तेन दिव्य पय इति विबुधैः शङ्क्य- माना पुनातु ॥ ४० ॥ किंचिन्निर्मुच्यमाने गगन इव मुखे शाठ्यनिद्रापयोदैर्न्यकुर्वाणे स्वभासा फणिपतिशिरसा रत्नदीपांशुजालम् । पायास्ता वो मुरारेः शशितपनमये लोचने यद्विभासा लक्ष्म्या हस्तस्थमर्धं विकसति कमल- स्यार्धमभ्येति निद्राम् ॥ ४१ ॥ एकस्य जीवितेशे त्वयि सकलजगत्सारमालोकयामः श्यामे चक्षुस्तवास्मिन्वपुषि निवि- शते नाल्पपुण्यस्य पुंसः। कस्याप्यनामृतेऽस्मिन्प्रतिरतिविपुला दृष्टिरेवामृतं ते दैत्यैरित्युच्यमानो सुनिभिरपि हरिः ५ क्षैण- रूपोऽवताद्वः ॥४२॥ यस्योद्यद्वाणबाहुद्रुमगहनवनच्छेदगोष्ठी- कुठारं चक्र निष्क्रान्ततीव्रानलबहलकणाकीर्णधारं विचिन्त्य । जातत्रासावसायो दिवसकृतितसन्मासलाशुप्रवाहे मुखत्य- द्यापि राहुः स दहतु दुरितान्याशु दैत्यान्तको वः ॥ ४३ ॥

शङ्खः

भिन्दन्नरातिहृदयानि हरेः पुनातु निःश्वासवातमुखरीकृत- कोटरो वः। सक्रान्तकुक्षिकुहरास्पदसप्तसिन्धुसघट्टघोरतरघोष इवाशु शङ्खः ॥ ४४ ॥ पायात्स वः कुमुदकुन्दमृणालगौरः शङ्खो हरेः करतनाम्बरपूर्णचन्द्रः । नादेन यस्य सुरशत्रुविला- सिनीना काञ्च्यो भवन्ति शिथिला जघनस्थलीषु ॥ ४५ ॥

चक्रम्

दृष्टस्य यस्य हरिणा रणमूर्ध्नि मूर्तिरुद्भूतदुःसहमहःप्रसरा समन्तात् । तल्लोचनस्थिरविप्रतिबिम्बगर्भेवाभाति चक्रमरि- चक्रनुदेऽस्तु तद्वः ॥ ४६ ॥ उद्धृत्तदैत्यपृतनापतिकण्ठपीठ- च्छेदोच्छलद्बहलशोणितशोणधारम् । चक्र क्रियादभिमतानि हरेरुदारदिग्दाहदारुणनमःश्रियमुद्वहद्वः ॥ ४७ ॥

गरुडः

सौवर्णाङ्कितपत्रमारुतहताहिव्रातकान्ताकुचस्फूर्जन्मौक्ति- कभूषणः खगपतिः पूर्णेन्दुबिम्बानन । पद्माधीश्वरपादपद्म- युगलस्पर्शीमलाज्ञानतः पायाद्वो विनतासुतो हरिकृपा- लोकैकपात्रीकृतः ॥ ४८ ॥

शेषः

ब्रह्माण्डकुम्भकारं भुजगाकार जनार्दनं नौमि । स्फारे यत्फणचक्रे धरा शरावश्रिय वहति ॥ ४९ ॥

---

१ शेषनागक्रोडरूपम् २ बृहत् ३ मण्डलम् ४ ईषत्सङ्कुचिता ५ बहु. ६ ब्रह्मण

---

लक्ष्मीः

जयन्ति जगता मातुः स्तनकुङ्कुमबिन्दवः । मुकुन्दा- श्लेषसक्रान्तकौस्तुभश्रीविडम्बिनः ॥ १ ॥ पायादपयोधि- दुहितु कपोलामलचन्द्रमाः । यत्र सक्रान्तबिम्बेन हरिणा १ हरिणायितम् ॥ २ ॥ देवेऽर्पितवरणस्रजि बहुमाये वहति कैटभीरूपम् । जयति सुरासुरहमिता लज्जाजिह्रेक्षणा लक्ष्मीः ॥ ३ ॥ तल्पीकृतैरहिरगणितगरुडो हाराभिहतविधि- र्जयति । फणशतपीतश्वासो रागान्धाया श्रिय. केलि. ॥ ४ ॥ खेराननेन हरिणा सस्पृहमाकारवेदिनाकलितम् । जयति पुरुषाायितायाः कमलायाः कैटभीध्यानम् ॥ ५ ॥ कमलासनकमलेक्षणकमलारिकीरीटकमलभृद्वाहैः । नुतपद- कमला कमला करधृतकमला करोतु मे कमलम् ॥ ६ ॥ किञ्जल्कराजिरिव नील्सरोजलग्ना लेखेव काञ्चनमयी निक- षोपलस्था । सौदामिनी जलदमण्डलगामिनीव पायादुरःस्थ- लगता कमला मुरारेः ॥ ७ ॥ दन्तै कोरकिता स्मितै- र्विकसिता भ्रूविभ्रमै पत्रिता दोर्भ्यां पल्लविता नखैः कुसुमिता लीलाभरुद्भेदिता । उत्तुङ्गस्तनमण्डलेन फलिता मक्ताभि- लाषे हिता काचित्कल्पलता सुरासुरनुता पायात्सुधाब्धेः सुता ॥ ८ ॥ उत्तुङ्गस्तनमण्डलोपरिलसत्प्रालम्बमुक्तामणे- रन्तर्बिम्बितमिन्द्रनीलनिकरच्छायानुकारिद्युति । लज्जाव्याज- मुपेत्य नम्रवदना स्पष्ट मुरारेर्वपुः पश्यन्ती मुदिता मुदेऽस्तु भवता लक्ष्मीर्विवाहोत्सवे ॥ ९ ॥ आख्याते हसिते पिता- मह इति त्रस्त कपालीति च व्यावूत्तं गुरुरित्यथ दहन इत्याविष्कृता भीरुता । पौलोमीपतिरित्यसूयितमथ व्रीडा- विनम्राश्रिया पायाद्वः पुरुषोत्तमोऽयमिति यो न्यस्त स पुष्पा- ञ्जलिः ॥ १० ॥ क्रीडामिन्द्रहिरण्यशुक्तिकुहरे रक्तास्मनाव- स्थितान्हार हारसुदारकुङ्कुमरसान्व्याजन्मव्यान्नखै । वीर श्रीकुचकुम्भसीम्नि लिखतो वीरस्स पत्रावलीस्तत्कालोचित- भावबन्धमधुर मन्दस्मितं पातु वः ॥ ११ ॥ पद्मामाः स्तनेहमसञ्चनि मणिश्रेणीसमाकर्षके किचित्कञ्चुकसधिसनि- धिगते शौरे करे तस्करे । सद्यो जागृहि जागृहीति वलय- ध्वनैर्ध्रुवं गर्जता कामेन प्रतिबोधिताः प्रहरिका रोमा- ङ्कुराः पान्तु व ॥ १२ ॥ याहग्जानासि जाम्बूनदगिरि- शिखरे कान्तिरिन्दो. कलानामित्यौत्सुक्येन पत्यौ स्मितमधुर- मुखाम्भोरुह भाषमाणे । लीलादोलायमानश्रुतिकमलम- लङ्कङ्गसङ्गीतसाक्षी पायादम्भोधिजायाः कुसुमशरकलानाट्य- नान्दीनकार ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनाैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकबरीभार-

---

१ हरिण इवाचरितम्