सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

ब्रह्मा, दशावताराः १७

---

मसे बहन्त्या । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतये
शौरिणा वः शय्यामालिङ्ग्य नीत वपुरलसलसद्बाहु लक्ष्म्याः
पुनातु ॥ १४ ॥

समुद्रः

वत्से मा गा विषादं श्वसनमुरुजव सत्यजोर्ध्वप्रवृत्तं
कंपः को वा गुरुस्ते किमिव बलभिदा जृम्भितेनात्र याहि ।
प्रत्याख्यान सुराणामिति भयशमनच्छद्मना कारयित्वा यस्मै
लक्ष्मीमदात्तः स दहतु दुरित मन्थमूग्धः पयोधिः ॥ १५ ॥

ब्रह्मा

तं वन्दे पद्मसंभानमुपवीतच्छटाच्छलात् । गङ्गा स्रोत-
स्त्रयेणेव यं सदैव निषेवते ॥ १ ॥ कुलशैलदल पूर्णसुवर्ण-
गिरिकर्णिकम् । नमोऽधितिष्ठतेऽनन्तनालं कमलविष्टरम्
॥२॥ कृतकान्तकेलिकुतुकश्रीशीतश्वाससेकनिद्राणः । घोरित-
विततालिरुतो नाभिसरोजे विधिर्जयति ॥ ३ ॥ अवि-
रताम्बुजसङ्गतिसगलद्वहलकेसरसवलितेव वः । ललित-
वस्तुविधानसुखोल्लसत्तणुरुहा तनूरात्मभुवोऽवतात् ॥ ४ ॥

---

दशावताराः

वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विभ्रते दैत्यं दारयते
बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्य जयते हेलं कलयते
कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मुर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय
तुभ्यं नमः ॥ १ ॥ यस्यालीयत शैलैक्सिङ्घ्रि जलधिः पृष्ठे
जगन्मण्डलं दंष्ट्रायां धरणी नखे दितिसुताधीशः पदे रोदसी ।
क्रोधे क्षत्रगणः शरे दशमुखः पाणौ प्रलम्बासुरो ध्याने
विश्वमसैावधार्मिककुलं कस्मैचिदस्मै नमः ॥ २ ॥ पौठीनः
कमठः किटिर्नरहरिः खर्वाकृतिर्भार्गवो रामः कसनिसूदनो
दशबलः कल्की च नारायणः । युष्माकं स विभूतयेऽस्तु
भगवान्सेतुर्मवाम्भोनिधावुत्तराय युगे युगे युगपतिस्त्रैलोक्य-
नाथो हरिः ॥ ३ ॥ वेदा येन समुद्धृता वसुमती पृष्ठे
धृताप्युद्धता दैत्येशो नखरैर्हतः फणिपतेर्लोकं बलिः प्रापितः ।
क्ष्माऽक्षत्रा जगती दशास्यरहिता माता कृता रोहिणी हिंसा
दोषवती धराप्ययवना पायात्स नारायणः ॥ ४ ॥

---

मत्स्यः

मग्ने मेरौ पतति तपने तोयबिन्दाविवेन्दावन्तर्लीने
जलधिसलिले व्याकुले देवलोके । मात्स्यं रूप मुखपुटतटा-
कृष्टनिर्मुक्तवार्धि श्रीकान्तस्य स्थलजलगत्तं वेत्यलक्ष्यं पुनातु
॥ ५ ॥ वियत्पुच्छोतुच्छोच्छलितजलगर्भे निधिरपामपानाथः
पौथः पृथुललवदैर्घ्यो वियदभूत् । निधिर्भासामौर्वो
दिनपतिरमूर्दोर्वदहनश्रलत्काये यस्मिन्स जयति हरिर्मीन-
वपुषा ॥ ६ ॥ जीयासुः शंकुलाकृतेर्भगवतः पुच्छ-
च्छटाच्छोटनादुर्घन्तः शतचन्द्रिताम्बरतलं ते बिन्दवः
सैन्धवाः । यैर्व्यावृत्य पतद्भिरौर्वशिखिनैस्तेजोजटालं वपुः
पानीधमानवशाँदैरोचकरुजा चक्रे चिराँयौस्पदम् ॥ ७ ॥
दिश्याद्वः शकुलाकृतिः स भगवान्नैःश्रेयसीं संपदं यस्य
स्फूर्जत्पुच्छपुच्छशिखरम्रेङ्खोलैनक्रीडनैः । विश्वग्वार्धिसमु-
च्छलज्जलभरैर्मन्दाकिनीसगतैर्गङ्गासागरसंगमप्रणथिनी जाता
विहायःस्थली ॥ ८ ॥ मायामीनतनोस्तनोतु भवता
पुण्यानि पङ्कस्थितिः पुच्छाच्छोटरसँमुच्छलज्जलगुरुप्राग्भार-
रिक्तोदधेः । पातालावर्तमध्यसर्कटेटया पर्यस्तकम्थस्थितेर्वेदो-
द्धारपरायणस्य सततं नारायणस्य प्रभोः ॥ ९ ॥ जृम्भा-
विस्तृतवक्रपङ्कजविधेर्हत्वा श्रुतीः सागरे लीनं त्रस्तसमस्त-
नक्रनिकर शङ्खं जघाँनैजिरे । पुच्छोत्क्षिप्तजलोत्करैः प्रति-
दिशं २०सतर्प्य यो वै धरा पायाद्वः स मृणालकोमलतनु-
र्मानाभिधानो हरिः ॥ १० ॥ हहो मीनतनो हरे किमुदधौ
कि वेपसे शैत्यतः खिन्नः किं वडवानलात्पुलकितः कच्छा-
स्वभावादहम् । इत्थ सागरकन्यकामुखशशिश्यालोकनेना-
धिकप्रोधकामजचिह्ननिह्नुतिपरः शौरिः शिवायास्तु वः
॥ ११ ॥ पुच्छ चेदहमुन्नयाम्यनवधिस्तुच्छो भवेदम्बुधिः
क्रीडा चेत्कलये मनागपि जले पीडा पर यादसाम् ।
निस्पन्दो भृशमामृशन्निति भरब्रह्माण्डभाण्डक्षयोभाकुण्ठित-
वेष एष भगवान्प्रीणातु मीनाकृतिः ॥ १२ ॥ चन्द्रादित्यो-

---

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

[वाम-भागः]
१ खेदम्; पक्षे,-दरम् २ श्वासम्, पक्षे,-पवनम् ३ महा-
वेगम् ४ क जल पातीति तथा वरुण ; पक्षे,-कम्प ५ महान्,
पक्षे,-बृहस्पति ६ बल प्रसिद्ध, तन्निदा नाशकेन, पक्षे,-बला-
ख्यदैत्यनाशकेनेन्द्रेण ७ श्रीकृष्णसंनिधौ ८ वर्जनम् ९ भयनि-
वारणव्याजेन १० लाङ्गलम् ११ धारयते १२ त्वक् १३ खङ्गे
१४ मत्स्य- १५ वराहः १६ बुद्धः
३ सु. र. भां.

[दक्षिण-भागः]
१ बहु २ उदकम् ३ विपुलः ४ दरिद्र ५ सूर्य ६ वडवा-
नल, यदा पानीय मीनाकृत्या भगवता स्वपुच्छेनेनोच्छलितम्, तदा
सर्वमपि सामुद्र जल वियति गतम् तत्र च रविर्व्रैतैत एव, स
वडवानलीकृत्या दृश्यत इत्यर्थ ७ समुद्रे पानीयाभावात्समुद्रस्या-
काशकल्पना तत्र च वाडवाग्ने सूर्योपमेति भाव ८ मत्स्याकृते ०
९ इतस्तत आलोडनम्. १० ऊर्ध्वं गच्छन्त ० ११ तेजोव्यासम्
१२ अग्निसयोगाभावः १३ अरुचिरोगाणाम्. १४ यो निदाघ
ज्वरादिगुग्गुकान्तो बहुपानीयँ पिबति, तस्य पश्चात्पानीयस्यरुचिर्जा-
यते तथैतस्य वाडवाग्नेरपीति भाव १५ दोला १६ आकाशस्थली.
यतः सागरजल मत्स्यपुच्छेनोच्छलित सुरनद्या सङ्गमवाप ततो
गङ्गासागरसगमतीर्थं नभस्यपि जज्ञ इति भाव १७ उछोलनम्.
१८ भूरन्ध्रम् १९ सकीर्णतया २० वेदान् २१ रणाङ्गणे.
२२ दत्वा २३ अपलपनम्