सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

अभिसारिकासंचारककथनम्, नक्षत्रोदयवर्णनम्, चन्द्रोदयवर्णनम् २९९

---

लतरलतरतारकामेचकिम्ना ॥ २१ ॥ उत्तंस केकिपिच्छै- र्मरकतवलयै श्यामले दोःप्रकाण्डे हारः सान्द्रेन्द्रनीलैर्मृग- मदरचितो वक्त्रपत्रप्रपञ्चः । नीलाब्जैः शेखरश्रीरसितवसनता चेत्यभीकाभिसारे सप्रत्येणेक्षणाना तिमिरभरसखी वर्तते वेषलीला ॥ २२ ॥ मलयजरसविलिसतनवो नवहारलताविभू- षिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरमलांशुका । शश- भृति विततधाम्नि धवलयति धरामविभाव्यता गता प्रिय- वसति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिका ॥ २३ ॥

नक्षत्रोदयवर्णनम्

घनतरतिमिरघुणोत्करजग्धानामिब पतन्ति काष्ठानाम् । छिद्रैरमीभिरुडुभिः किरणव्याजेन चूर्णानि ॥ १ ॥ उद्धर्तुं किल शैलकेलिगभसस्तानि पाथोनिधेरन्तर्भूषणमौक्तिकानि दिविजस्त्रीभिः समुत्कण्ठया । गाढ तत्र निमज्जितेन रविणा बद्धा दृढ रश्मिभिः प्रोत्क्षिप्तानि निपत्य तानि गगने तारा- पदेशं दधुः ॥ २ ॥

चन्द्रोदयवर्णनम्

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङ्कृता ॥ १ ॥ कुमुदेष्वधिक भान्ति पतिताश्चन्द्ररश्मयः । अतिप्रकृष्टशीलेषु कुलेष्विव समृद्धयः ॥ २ ॥ आनन्दं कुमुदादीनामिन्दु कन्दलयन्नयम् । लङ्घ- यत्यम्बरामोघं हनूमानिव सागरम् ॥ ३ ॥ पिनथीव तर- ङ्गाग्रैः समुद्रः फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दु्र्लिम्पतीव दिगङ्गनाः ॥ ४ ॥ नयनानन्ददायीन्दोर्बिम्बमेतत्प्रसीदति । अधुना विनिरुद्धाशं प्रविशीर्णमिदं तमः ॥ ५ ॥ नाशयन्तो घनध्वान्तं तापयन्तो वियोगिनः । पतन्ति शशिनः पादा भासयन्तः क्ष्मातलम् ॥ ६ ॥ ज्योत्स्नाचय पय पूरस्तारकाः कैरवाणि च । राजति व्योमकासारराजहंसः सुधाकरः ॥ ७ ॥ इदमाभाति गगने भिन्दानं सततं तमः । अमन्द- नयनानन्दकर मण्डलमैन्र्दवम् ॥ ८ ॥ उदयतटान्तरित- मिय प्राची सूचयति दिङि्गङ्गानाथम् । परिपाण्डुना मुखेन प्रियमिव हृदयस्थित रमणी ॥ ९ ॥ अथ पथिकवधूदहनः शनकैरूदभून्निशाकरालोकः । कुमुदप्रबोधदूतो व्यसनगुरु- श्चक्रवाकीणाम् ॥ १० ॥ त्रिनयनचूडारत्नं मित्रं सिन्धोः कुमु- द्वतीदयितः । अयमुदयति घुमृणारुणरमणीवदनोपमश्चन्द्र- ॥ ११ ॥ हंसो यथा राजति पञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थ । वीरो यथा दर्पितकुञ्जरस्थश्चन्द्रोऽपि बभ्राम तथाऽम्बरस्थ ॥ १२ ॥ आकाशवापीसितपुण्डरीकं शाणोपल मन्मथसायकानाम् । पश्योदित शारदमम्बुजाक्षि संध्याङ्गनाकन्दुकमिन्दुबिम्बम् ॥ १३ ॥ वीथीषु वीथीषु विलासिनीना मुखानि सत्रीक्ष्य शुचिस्मितानि । जालेषु जालेषु करं प्रमार्य लावण्यभिक्षामटतीव चन्द्र ॥ १४ ॥ नमोलता- कुञ्जमुपागताया प्रमोदपर्याकुलतारकाया । निशाङ्गनाया स्फुरता करेण शशी तम कञ्चुकमुन्सुमोच ॥ १५ ॥ मवोजराजस्य सितातपत्र श्रीखण्डचित्रं हरिदङ्गनाया । विगजति व्योमसरे सरोज कर्पूरपूरप्रभमिन्दुविम्बम् ॥ १६ ॥ अथ मन्मथवाहिनीपग किमपि ज्योतिरुदस्फुरत्पुर- स्तात् । तिमिरस्य जग चँकोरकूर कुलटाकेलिवनीदवा- नलार्चि ॥ १७ ॥ नवकुङ्कुमचर्चिका रजन्या गग- नागोकतरोः प्रवालपङ्किः । मणिकुन्तलता स्मरस्य मन्ये शशिन प्राथमिकी मयूखलेखा ॥ १८ ॥ उपोढरागेण विलोळतारक तथा गृहीत शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलित न लक्षितम् ॥ १९ ॥ करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततम पटलांशुके निवेश्य । विकसितकुसुमेक्षणं विचुम्वलत्यभमरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥ २० ॥ अन्धकारगरलं यतो जगन्मोहकारि भृशमत्ति नित्यशः । उज्ज्वल जठरमोषधीपतेरञ्जनाभमभव- त्ततः प्रिये ॥ २१ ॥ मानिनीजनविलोचनपातानुष्णबाष्प- कलुषान्मृतिगृह्णन् । मन्दमन्दमुदितः प्रपयौ ख भीतभीत इव शीतमयूख ॥ २२ ॥ शंकराध्र्तनुबद्धपार्वतीकुङ्कुमाक्त- कुचकोरकाकृतिः । सूच्यते कमलिनीरुन्धन्मपद्मकोशकर- लीलया शशी ॥ २३ ॥ इन्दुरिन्दुरिति कि दुराशया बिन्दुरेष पयसो विलोक्यते । नन्विदं विजयते मृगीदृश श्याम- कोमलकपोलमाननम् ॥ २४ ॥ रुद्धनिर्गमनमा दिनक्षयात्पूर्व- दृष्टतनुचन्द्रिकास्मितम् । एतदुद्गिरति रात्रिरोदिता दिग्रहस्य- मिव चन्द्रमण्डलम् ॥ २५ ॥ पश्य पक्वफलिनीफलत्विषा बिम्बलाञ्छन वियतसरोम्भसा । विप्रकृष्टविवर हिमांशुना चक्रवाकमिथुनं विडम्ब्यते ॥ २६ ॥ अङ्गुलीभिरिव केश- सचय सनियम्य तिमिर मरीचिभि । कुञ्जलीकृतसरोज- लोचन चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥ २७ ॥ रक्तभावमपहाय चन्द्रमा जात एव परिशुद्धमण्डल । विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ॥ २८ ॥ उन्नतेषु शशिन प्रभा स्थिता निम्नसश्रयपर निशातमः । नूनमात्म- सदृशी प्रकल्पिता वेधसैव गुणदोषयोर्गतिः ॥ २९ ॥ चन्द्र- पादजनितप्रवृत्तिभिश्चन्द्रकान्तजलविन्दुभिर्गिरिः । मेखला- तरुषु निद्रितान्मयूरवोध्यत्यसमये शिखण्डिन ॥ ३० ॥

---

१ विरहिणीकपोलवतपाण्डुरेण २ प्राचीदिक् ३ चन्द्रम् ४ आकाश एव वापी तस्या श्वेतकमलम्
१ शाणपाषाण शस्त्रादितीक्ष्णकरणार्ह पाषाणइति यावत् २ सौन्दर्यस्य याचनाम् ३ चकोराणा कूरमोदनम भोजनमिति यावत्