सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 328, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 328

प्रियचाटूक्तयः | ३१३


तवाननं सुन्दरि फुल्लपङ्कजं स्फुटं जपापुष्पमसौ तवाधरः ।<br>विनिद्रपद्मं तव लोचनद्वयं तवाङ्गमन्यत्किल पुष्पसञ्चयः<br>॥३९॥ प्रिये सदा पूर्णतरं मनोहरं ते निष्कलङ्कं मुखचन्द्र-<br>मण्डलम् । विलोक्य सव्रीडतया निशापतिर्गत प्रतसो जलधे-<br>र्जलान्तरम् ॥ ४० ॥ त्वद्वर्तुलस्थूलसुवर्णकान्ति रम्यस्तन-<br>श्रीफलयुग्ममेतत् । दृष्ट्वा वने श्रीफलमाकुले किं लज्जाभिराल-<br>म्बितमेव वृक्षे ॥ ४१ ॥ जघान बाणैर्दशभिर्दशास्यंशिरांसि<br>सीताहरणे स रामः । त्वदङ्गसङ्गाय सदानुरक्तः प्रयातु मे<br>मस्तकमेकमेव ॥ ४२ ॥ शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं<br>किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवावरपाटलं<br>दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥ ४३ ॥ अनधिगत-<br>मनोरथस्य पूर्वं शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु<br>तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्रु ततः कृती भवेयम्<br>॥ ४४ ॥ दलितकुचनखाङ्कमङ्गपालिं रचय ममाङ्कमुपेत्य<br>पीवरोरु । अनुहर हरिणाक्षि शङ्कराङ्कस्थितहिमशैलसुता-<br>विलासक्ष्मीम् ॥ ४५ ॥ कुमुदकमलनीलनीरजातिर्ललित-<br>विलासजुषोर्दृशो पुर का । अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म<br>प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य ॥ ४६ ॥ नारब्धं कुचपरि-<br>रम्भणेषु वाम्य वैमुख्यं किमपि न चुम्बने कदाचित् ।<br>किं नीवीगतमबले रुणत्सि पाणिं विक्रीते करिणी किमङ्कुशे<br>विवादः ॥ ४७ ॥ दासे कृतागसि भवेदुचितः प्रभूणां<br>पादप्रहार इति मानिनि नांस्मि दूये । उञ्चत्कठोरपुलकाङ्कित<br>कण्टकाग्रैर्यद्विद्यते तव पद् ननु सा व्यथा मे ॥ ४८ ॥<br>बाले तवाधरसुधारसपानकाले चेतो मदीयमिवाञ्छति<br>शेष॑भावम् । आलिङ्गने तव विरोचैनपौत्रभावमर्मीखण्डल-<br>त्वमखिलाङ्कनिरीक्षणे ते ॥ ४९ ॥ एको हि खञ्जनवरो<br>नलिनीदलस्थो दृष्टः करोति चतुरङ्गबलाधिपत्यम् । किं वा<br>करिष्यति भवद्वदनारविन्दे जानामि नो नयनखञ्जनयुग्म-<br>मेतत् ॥ ५० ॥ कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि<br>सोऽस्तु प्रियस्तव किमत्र विधेयमन्यत् । आश्लेषमर्पय<br>मदर्पितपूर्वमुञ्चैर्दन्तक्षतं मम समर्पय चुम्बनं च ॥ ५१ ॥<br>म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणांनि सकले-<br>न्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोरुहाक्षि<br>कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥ ५२ ॥ मौल्यन्मब्ज-<br>शशिनोर्मधुलिट्कलङ्कौ धत्तो मुखे तु तव दृक्तितलकाञ्जना-<br>भास् । दोषावितैः क्वचन मेलँनतो गुणस्वं वक्तुर्गुणो हि<br>वचसि श्रमविप्रलम्भौ ॥ ५३ ॥ पादास्त एव शशिनः	सुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य ममानुकूला । संरम्भ-<br>रूक्षमिव सुन्दरि यद्यदासीत्तत्सगमेन मम तत्तदिवाधुनीतंम्<br>॥५४॥ पद्द्मातपत्ररसिके सरसीरुहस्य किं बीजमर्पयितुमिच्छसि<br>वापिकायाम् । काल कलिर्जगदिदं न कृतज्ञमज्ञे स्थित्वा<br>हरिष्यति सुखस्य तवैव लक्ष्मीम् ॥ ५५ ॥ त्वद्वक्त्रसाम्यम-<br>यमम्बुजकोशंमुद्रामङ्गात्तत्तत्सुषममित्रंकरोपक्लृप्त्या । लब्ध्वापि<br>पर्वणि विधु कमहीयमानं शंसत्यनीय्युपचिता श्रियमाशु-<br>नाशाम् ॥ ५६ ॥ मृदुलकनककान्ति श्वाससौरभ्यरम्य<br>वदनकमलमेतन्नेत्रमत्तद्विरफम् । तव किमु सुसमीक्ष्य<br>व्रीडया पद्मवृन्द सरसि सलिलपूर्णे मर्तुकाम विवेश ॥ ५७ ॥<br>यः प्रागासीदभिनववयोविभ्रमावाप्तजन्मा चित्तोन्माथी विगत-<br>विषयोपप्लवानन्दसान्द्रः । वृत्तीरन्तस्त्विर्यति तवाश्लेषजन्मा<br>स कोऽपि प्रौढप्रेमा नव इव पुनर्मन्मथो मे विकारः<br>॥ ५८ ॥ गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यत्पद्मयोनिः<br>शय्योत्यायं यदखिलमह. प्रीयणन्ति द्विरफान । एकाग्रा<br>यद्घति भगवत्युष्णमानौ च भक्ति तत्रापुस्ते सुतनु<br>वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ ५९ ॥ उन्मेषं यो मम न सहते<br>जातिवैरी निशायामिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्स सोन्दर्य-<br>दर्पः । नीत. शान्ति प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षाल्लभा<br>मन्ये ललिततनु ते पादयो पद्मलक्ष्मी ॥ ६० ॥ हस्त-<br>स्वेदस्नपित इव यश्चन्दनक्षोदवृन्दैरालिप्तोऽलंकृतपरिसर.<br>फुल्लकह्वारहारै. । आराधीत्थ तव नवकुरङ्गाक्षि वक्षोजशंभुः<br>साक्षात्कारं तदपि न दिशत्येष कि वा करोमि ॥ ६१ ॥<br>विनिश्चेतु शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा<br>वा किमु विषविसर्प. किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि<br>परिभूतेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च<br>॥ ६२ ॥ सितज्योत्स्नाम्भिस्ते धवलयति विश्व शशिसुखि<br>दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं<br>किरति मधुर दिक्षु तदिद कुतस्ते पारुष्य सुतनु हृदयेनाद्य<br>गुणितम् ॥ ६३ ॥ स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न<br>रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलभे<br>को जात शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात्तप.श्रीः कस्यैषा<br>मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ ६४ ॥ पुराभूदस्माक प्रथम-<br>म॑विभिन्ना तनुरिय ततो नु त्व प्रेयान् वयमपि हताशा-<br>प्रियतमा. । इदानीं नाथस्व वयमपि कलत्र किमपर हताना<br>प्राणाना कुंलिशकठिनाना फलमिदम् ॥ ६५ ॥ दृशौ तव<br>मदालसे मदनमिन्दुमुत्यान्वितं गतिर्जनमनोरमा विधुतरम्भ-

तवाननं सुन्दरि फुल्लपङ्कजं स्फुटं जपापुष्पमसौ तवाधरः । विनिद्रपद्मं तव लोचनद्वयं तवाङ्गमन्यत्किल पुष्पसञ्चयः ॥३९॥ प्रिये सदा पूर्णतरं मनोहरं ते निष्कलङ्कं मुखचन्द्र- मण्डलम् । विलोक्य सव्रीडतया निशापतिर्गत प्रतसो जलधे- र्जलान्तरम् ॥ ४० ॥ त्वद्वर्तुलस्थूलसुवर्णकान्ति रम्यस्तन- श्रीफलयुग्ममेतत् । दृष्ट्वा वने श्रीफलमाकुले किं लज्जाभिराल- म्बितमेव वृक्षे ॥ ४१ ॥ जघान बाणैर्दशभिर्दशास्यंशिरांसि सीताहरणे स रामः । त्वदङ्गसङ्गाय सदानुरक्तः प्रयातु मे मस्तकमेकमेव ॥ ४२ ॥ शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवावरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥ ४३ ॥ अनधिगत- मनोरथस्य पूर्वं शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तव समागमे तथैव प्रसरति सुभ्रु ततः कृती भवेयम् ॥ ४४ ॥ दलितकुचनखाङ्कमङ्गपालिं रचय ममाङ्कमुपेत्य पीवरोरु । अनुहर हरिणाक्षि शङ्कराङ्कस्थितहिमशैलसुता- विलासक्ष्मीम् ॥ ४५ ॥ कुमुदकमलनीलनीरजातिर्ललित- विलासजुषोर्दृशो पुर का । अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य ॥ ४६ ॥ नारब्धं कुचपरि- रम्भणेषु वाम्य वैमुख्यं किमपि न चुम्बने कदाचित् । किं नीवीगतमबले रुणत्सि पाणिं विक्रीते करिणी किमङ्कुशे विवादः ॥ ४७ ॥ दासे कृतागसि भवेदुचितः प्रभूणां पादप्रहार इति मानिनि नांस्मि दूये । उञ्चत्कठोरपुलकाङ्कित कण्टकाग्रैर्यद्विद्यते तव पद् ननु सा व्यथा मे ॥ ४८ ॥ बाले तवाधरसुधारसपानकाले चेतो मदीयमिवाञ्छति शेष॑भावम् । आलिङ्गने तव विरोचैनपौत्रभावमर्मीखण्डल- त्वमखिलाङ्कनिरीक्षणे ते ॥ ४९ ॥ एको हि खञ्जनवरो नलिनीदलस्थो दृष्टः करोति चतुरङ्गबलाधिपत्यम् । किं वा करिष्यति भवद्वदनारविन्दे जानामि नो नयनखञ्जनयुग्म- मेतत् ॥ ५० ॥ कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि सोऽस्तु प्रियस्तव किमत्र विधेयमन्यत् । आश्लेषमर्पय मदर्पितपूर्वमुञ्चैर्दन्तक्षतं मम समर्पय चुम्बनं च ॥ ५१ ॥ म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणांनि सकले- न्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोरुहाक्षि कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥ ५२ ॥ मौल्यन्मब्ज- शशिनोर्मधुलिट्कलङ्कौ धत्तो मुखे तु तव दृक्तितलकाञ्जना- भास् । दोषावितैः क्वचन मेलँनतो गुणस्वं वक्तुर्गुणो हि वचसि श्रमविप्रलम्भौ ॥ ५३ ॥ पादास्त एव शशिनः

सुखयन्ति गात्रं बाणास्त एव मदनस्य ममानुकूला । संरम्भ- रूक्षमिव सुन्दरि यद्यदासीत्तत्सगमेन मम तत्तदिवाधुनीतंम् ॥५४॥ पद्द्मातपत्ररसिके सरसीरुहस्य किं बीजमर्पयितुमिच्छसि वापिकायाम् । काल कलिर्जगदिदं न कृतज्ञमज्ञे स्थित्वा हरिष्यति सुखस्य तवैव लक्ष्मीम् ॥ ५५ ॥ त्वद्वक्त्रसाम्यम- यमम्बुजकोशंमुद्रामङ्गात्तत्तत्सुषममित्रंकरोपक्लृप्त्या । लब्ध्वापि पर्वणि विधु कमहीयमानं शंसत्यनीय्युपचिता श्रियमाशु- नाशाम् ॥ ५६ ॥ मृदुलकनककान्ति श्वाससौरभ्यरम्य वदनकमलमेतन्नेत्रमत्तद्विरफम् । तव किमु सुसमीक्ष्य व्रीडया पद्मवृन्द सरसि सलिलपूर्णे मर्तुकाम विवेश ॥ ५७ ॥ यः प्रागासीदभिनववयोविभ्रमावाप्तजन्मा चित्तोन्माथी विगत- विषयोपप्लवानन्दसान्द्रः । वृत्तीरन्तस्त्विर्यति तवाश्लेषजन्मा स कोऽपि प्रौढप्रेमा नव इव पुनर्मन्मथो मे विकारः ॥ ५८ ॥ गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यत्पद्मयोनिः शय्योत्यायं यदखिलमह. प्रीयणन्ति द्विरफान । एकाग्रा यद्घति भगवत्युष्णमानौ च भक्ति तत्रापुस्ते सुतनु वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ ५९ ॥ उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशायामिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्स सोन्दर्य- दर्पः । नीत. शान्ति प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षाल्लभा मन्ये ललिततनु ते पादयो पद्मलक्ष्मी ॥ ६० ॥ हस्त- स्वेदस्नपित इव यश्चन्दनक्षोदवृन्दैरालिप्तोऽलंकृतपरिसर. फुल्लकह्वारहारै. । आराधीत्थ तव नवकुरङ्गाक्षि वक्षोजशंभुः साक्षात्कारं तदपि न दिशत्येष कि वा करोमि ॥ ६१ ॥ विनिश्चेतु शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्प. किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिभूतेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च ॥ ६२ ॥ सितज्योत्स्नाम्भिस्ते धवलयति विश्व शशिसुखि दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं किरति मधुर दिक्षु तदिद कुतस्ते पारुष्य सुतनु हृदयेनाद्य गुणितम् ॥ ६३ ॥ स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलभे को जात शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात्तप.श्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ ६४ ॥ पुराभूदस्माक प्रथम- म॑विभिन्ना तनुरिय ततो नु त्व प्रेयान् वयमपि हताशा- प्रियतमा. । इदानीं नाथस्व वयमपि कलत्र किमपर हताना प्राणाना कुंलिशकठिनाना फलमिदम् ॥ ६५ ॥ दृशौ तव मदालसे मदनमिन्दुमुत्यान्वितं गतिर्जनमनोरमा विधुतरम्भ-

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः: १ अस्तीत्यर्थे २ शेषत्वम् जिहासङ्गरूत्त्वात्, ३ बाणासुरत्वम्, हस्तसहस्रवत्त्वात् ४ इन्द्रत्वम्, चक्षु सहस्रत्वात् ५ मलिनत्वम् ६ प्राप्नुत ७ मिथो मिलनातू ८ भ्रान्तिप्रतारणे
४० सु र. भा

दक्षिणभागः: १ कुष्ठल , पक्षे,-भाण्डारगृहम् २ मुकुलीभाव , पक्षे,-मुद्रणम् ३ गृहीता ४ शोभा ५ सूर्यकिरणा , पक्षे,-सुहृत्पाणय ६ एका ७ वज्रवत्कठोराणाम्

पृष्ठ 327 पृष्ठ 329