सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३१४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

मूरुद्वयम् । रतिस्तव कलादती रुचिरचित्रलेखे भ्रुवावहो विबुधयौवनं वहसि तन्वि पृथ्वीगता ॥ ६६ ॥ दिनकरकराभृष्टं बिभ्रद्युति परिपाटला दशनकिरणैरुत्सर्षद्भिः स्फुटीकृतकेसरम् । अयि मुखमिदं मुग्धे सत्यं समं कमलेन ते मधु मधुकर, किं त्वेतत्स्निग्धन्न विभाव्यते ॥ ६७ ॥ बन्धूकद्युति बान्धवोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छविर्गण्डे चण्डि चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम् । नासान्वेति तिलप्रसूनपदवीं कुन्दाभदन्ति प्रिये प्रायस्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ ६८ ॥ केशाः संयमिनः श्रुतेरपि परं पारं गते लोचने हन्तर्वक्त्रमपि स्वभावशुचिभिः कीर्णं द्विजानां गणैः । मुक्तानां सततं निवास रुचिरं वक्षोजकुम्भद्वयं चेत्थं तन्वि वपुः प्रशान्तमपि ते रागं करोत्येव नः ॥ ६९ ॥ भ्रूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिल करोतु कबरीभारोऽपि मारोद्यमम् । मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाधरो रागवान्सङ्गतः स्तनमण्डलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥ ७० ॥ ये ये खञ्जनमेकमेव कमले पश्यन्ति दैवात्क्वचिन्ते सर्वे कवयो भवन्ति सुतरां प्रख्यातभूमीभुजः । त्वद्वक्त्राम्बुजनेत्रखञ्जनयुगं पश्यन्ति ये ये जनास्त ते मन्मथबाणजालविकला मुग्धे किमत्यद्भुतम् ॥ ७१ ॥ धत्ते बर्हभरे शिखी तव न किं धम्मिल्लमाश्रित्य सारङ्गो भजते न किं तव दृशोः सौभाग्यमालोकते । मत्तेभश्च शिरःपदे वहति ते वक्षोजलक्ष्मीं न किं तन्मन्ये तरुणि त्वया विवृणुते साम्यं वनश्रीरियम् ॥ ७२ ॥ किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् । वक्त्रेन्दौ तव सत्य यदपरः शीतांशुरुज्जृम्भते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥ ७३ ॥ लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयोधरभरे तन्वङ्गि दूरोन्नते । नासावंशमनोज्ञकेतकतनुभ्रूपुत्रगर्भोह्लसत्पुष्पश्रीस्तिलकः सहेलमलकैशृङ्गैरैर्विवापीयते ॥ ७४ ॥ अन्तःकूजदुदारकण्ठमसकृन्मुग्धेति लोलेक्षणं प्रायः स्मेरकपोलमूलममृतप्रस्यन्दि बिम्बाधरम् । आधूताङ्गुलिपल्लवाग्रमलमित्यानर्तितभ्रूलतं पीतं येन मुखं त्वदीयमबले सोऽहं हि धन्यो युवा ॥ ७५ ॥ हुंकारैर्ददता मया प्रतिवचो यन्मौनमासेवितं यद्वावानलदीप्तिभिस्तनुरियं चन्द्रातपैस्तापिता । ध्यातं यत्सु-बहून्यनन्यमनसा नक्तंदिनानि प्रिये तस्यैतत्पसः फलं मुखमिदं पश्यामि यत्तेऽधुना ॥ ७६ ॥ काश्मीरद्रवगौरि हन्त किमयं भूयोऽङ्गरागे ग्रहः, को वा नीलसरोरुहाक्षि नितरा नेत्राञ्जने संभ्रमः । रक्ताशोकदलोपमेयचरणे किं लाक्षया दत्तया नो रागान्तरमीहते निजरुचा विभ्राजमानो मणिः ॥ ७७ ॥ तन्वि त्वद्वदनस्य विश्रममलं लावण्यवारानिधेरिन्दुः सुन्दरि दुग्धसिन्धुलहरीबिन्दुः कथं विन्दतु । उत्कल्लोलविलोचने क्षणमय शीताशुरालम्बतामुन्मीलन्नवनीलनीरजबनीखेलन्मरुत्प्रियम् ॥ ७८ ॥ वेणी ते प्रसमीक्ष्य चित्रकुसुमैरुरुद्धासिता बर्हिणो लज्जन्ते निजबर्हवृन्दमधिकं भारं विदित्वा प्रिये । निर्याता शनकैरिति स्वनिलयाद्दूरे निलीय स्थिताः पश्यैतानपि लज्जयैव मधुपान्वल्लीर्विहायोद्गतान् ॥ ७९ ॥

पानगोष्ठीवर्णनम्

दृश्यते पानगोष्ठीषु कान्तावक्त्रगतं मधु । खर सहायमासाद्य ग्रस्तो राहुरिवेन्दुना ॥ १ ॥ सागसि प्रियतमे कृतकोपा याद्रियुग्मपतितेऽपि न तुष्टा । सैव मद्यपरिलुप्तविवेका तां तथैव परितोषयति स्म ॥ २ ॥ मूर्तिमन्तमिव रागरसौघ ते परस्परसमर्पितवक्त्राः । आननासवमिषेण तदानीमक्षिपन्त हृदयेषु युवानः ॥ ३ ॥ सज्जितानि सुरभीण्यथ यूनामुल्लसन्नयनवारिरुहाणि । आययुः सुघटितानि सुरायाः पात्रेता प्रियतमौवदनानि ॥ ४ ॥ सोपचारमुपशान्तविचार सानुवर्षमनुतर्षपदेन । ते मुहूर्तमथ मूर्तमपीप्यन्नेम मानमवधूय वधूः स्वाः ॥ ५ ॥ कान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे मग्नबालसहकारसुगन्धौ । स्वादुनि प्रमदितालिनी शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः ॥ ६ ॥ कापि शायनसुगन्धि विधूर्णन्मन्मदोऽधिशयितुं समशेत । फुल्लदृष्टि वदनं प्रमदानामब्जचारु चषकं च षडङ्गिः १ ॥ ७ ॥ बिम्बितं भृतपरिश्रुति जानन्भाजने जलजमित्यबलायाः । भ्रातुमक्षि पतति भ्रमरः, सा भ्रान्तिभाजि भवति क्व विवेकः ॥ ८ ॥ दत्तमिष्टमया मधु पत्युर्बाढमाप पिबतो रसवत्ताम् । यत्सुवर्णमुकुटाशुभिर्नासीच्चेतनाविरहितैरपि पीतम् ॥ ९ ॥ खादनेन सुतनोरविचाराद्बोष्ठत समचरिष्ट रसोऽत्र । अन्यमन्यदिव यन्मधु यूनः स्वादुमिष्टमतनिष्ट तदेव ॥ १० ॥ बिभ्रतौ मधुरतामतिमात्र रागिभिर्युगपदेव पपाते । आननैर्मधुरसो विकसद्दिर्नासिकाभिरसितोत्पलगन्धः ॥ ११ ॥ पीतवत्यभि-मते मधुतुल्यस्वादमोह्ररुचक विददद्वैौ३ । लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः ॥ १२ ॥ कस्यचित्समदनं मदनीयप्रेयसीवदनपानपरस्य । खादितः मकुदि-

---

१ बन्धनयुक्ता, पक्षे,-नियमवन्त २ कर्णस्य, पक्षे,-वेदस्य ३ दन्तानाम्, पक्षे,-ब्राह्मणानाम्, ४ मौक्तिकानाम्, पक्षे,-जीवन्मुक्तानाम् ५ भ्रूरेव चापस्तस्मिन् ६ कटाक्ष एव विशिखो बाण ७ मलिनस्वभाव ८ समुद्रस्य, पक्षे,-कामस्य ९ आलोक, पक्षे,-प्रकाश १० उदितो भवति ११ चञ्चलनेत्रम्
१ निवृत्तिं पाप २ मद्ये ३ विद्रष्टुमिच्छौ