सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

पानगोष्ठीवर्णनम् ३१५

---

वासव एव प्रत्युत क्षणविदशपदेऽभूत् ॥ १३ ॥ पीतशीधु-
मधुरैर्मिथुनानामाननै परिहृत चषकान्त । व्रीडया
रुददिवालिविरावैर्नीलनीरजमगच्छदधस्तात् ॥ १४ ॥ प्रौतिभ^१
स्त्रिमरकेण गतानां वक्त्रवाक्यरचनारमणीय । गूढ-
सूचितरहससहासः सुभ्रुवा प्रवृते परिहास ॥ १५ ॥
हावहारि हसितं वचनाना कौशलं दृशि विकारविशेषा. ।
चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वा. कामिनेव तरुणेन मदेन^२
॥ १६ ॥ अप्रसन्नमपराध्वरि पत्लौ कोपदीप्तमुररीकृतधैर्यम् ।
क्षालितं नु शमितं नु वधूना द्रावितं नु हृदय मधुपारै
॥ १७ ॥ सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदियुतदङ्गे ।
विभ्रम मधुमदः प्रमदाना धातुलौनमपमर्ग इवार्थम् ॥ १८ ॥
सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा स्रस्तमाल्यवसनाभरणेषु । गन्तु-
मुत्थितमकारन्तः श्व द्योतयन्ति मदविभ्रमामासाम् ॥ १९ ॥
मद्यमन्दविगलत्त्रपमीषच्चक्षुरुन्मिषितपक्ष्म दधत्या । वीक्ष्यते
स्म शनकैर्नववध्वा कामिनो मुखमधोमुखयैव ॥ २० ॥
या कथञ्चन सखीवचनेन प्रागभिप्रियतम प्रजगल्भे । व्रीड-
जाड्यममजन्मधुना सा स्वा मदात्प्रकृतिमेति हि सर्वः ॥२१॥
छादितः कथमपि त्रपयान्तर्य. प्रियं प्रति चिराय रमण्या. ।
वारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषोऽभवदसाविव राग. ॥ २२ ॥
आगतानगणितप्रतिघातानव्लभानभिसिमारयिषूणाम् । प्रापि
चेतसि स विप्रतिसारे सुभ्रुवामवसरः सरकेण ॥ २३ ॥ मा
पुनस्तमभिसौसरमागस्कारिणं मदविमोहितचित्ता । योषि-
दित्यभिलाष न हाला दुस्त्यज. खलु सुखादपि मान.
॥ २४ ॥ हीविमोहमहरद्दयितानामन्तिक रतिसुखाय
निनाय । सप्रसादमिव सेवितमासीत्सद्य एव फलद मधु
तासाम् ॥ २५ ॥ दत्तमत्तवदनं दयितेन व्यासमातिशयिकेन
रसेन । सखदे मुखसुरा प्रमदाभ्यो नाम रूढमपि च व्युद-
पादि ॥ २६ ॥ लब्धसौरमगुणो मदिराणामङ्कनास्स्रचष-
कस्य च गन्ध. । मोदितालिरितरेतरयोगादन्यतामभजता-
तिशयं नु ॥ २७ ॥ मानभङ्गपटुना सुरतेच्छा तन्वता प्रथ-
यता दृशि रागम् । लेभिरे सपदि भावयतान्तर्योषित. प्रण-
यिनेव मदेन ॥ २८ ॥ पानधौतनवयावकरागं सुभ्रुवो
निभृतचुम्बनदक्षाः । प्रेयसामधररागरसेन स्वं किलाभरमुपाले
ररङ्गु ॥ २९ ॥ अर्पित रसितवत्यपि नामग्राहमन्ययुवते-
र्दयितेन । उज्जति स्म मदमप्यपिबन्ती वीक्ष्य मध्यमितरा
तु ममाद ॥ ३० ॥ अन्ययान्यवनितातगचित्तं चित्तनाथ-
मभिशङ्कितवत्या । पीतभूरिसुरयापि न मेदे निर्वृतिर्हि मनसो
मदहेतुः ॥ ३१ ॥ कोपवत्यनुनयानगृहीत्वा प्रागथो मधु-
मदाहितमोहा । कोपितं विरहखेवितचित्ता कान्तयेव कल-
यन्त्यनुनिन्ये ॥ ३२ ॥ कुर्वता मुकुलिताक्षियुगानामङ्गमाद-
मवमादितवाचाम् । ईर्ष्ययेव हरता ह्रियमासा तद्गुण. स्वयम-
कारि मदेन ॥३३॥ गण्डभित्तिषु पुरा सदृशीषु व्याङ्गि नाश्वि-
तदृशा प्रतिमेन्दुः । पानपाटलिकान्तिषु पश्चाल्लोभ्रचूर्णतिल-
काकृतिरासीत् ॥ ३४ ॥ उद्धतैरिव परस्परसङ्गादीरितान्यु-
भयत कुचकुम्भे । योषितामतिमदेन जुघूर्णैविश्रमातिशय-
पुषि वपूंषि ॥ ३५ ॥ चारुता वपुरभूषयदासा तामनून-
नवयौवनयोगः । त पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्ता मदो दयित-
सगमभूप. ॥ ३६ ॥ क्लीवतामुपगतास्वनुवेलं तासु गेषपरि-
तोषवनीषु । अग्रहीन्न मगशर धनुरुज्झामास नूज्जितनिषङ्ग-
मनङ्गः ॥ ३७ ॥ शङ्कयान्त्ययुवतौ वनितामि प्रत्यभेदि
दयित. स्फुटमेव । न क्षम मवति तत्त्वविचारे मत्सरण हृत-
संवृति चेत ॥ ३८ ॥ आननैर्विचकसे हपिताभिर्बह्लभानभि-
तन्नूभिरमावि । आर्द्रता हृदयमाप च रोषो लोलति स्म
वचनेषु वधूनाम् ॥ ३९ ॥ रूपमप्रतिविधानमनोज्ञ प्रेग्कार्य
मनपेक्ष्य विकासि । चाटु चाकृतकसभ्रस्रमासा कार्म्णत्वमगम-
न्नरमणेपु ॥ ४० ॥ लीलयव सुतनोरतुलयित्वा गोरवाढ्यमपि
लावणिकेन । मानवञ्चनविदा वड्नेन कीतमेव हृद्य दयि-
तस्स ॥ ४१ ॥ शीधुपानविधुरासु निगृह्णन्मानमाशु शिथिली
कृतलज्ज । सगतासु दयितैरुपलेमे कामिनीषु मदनो नु मदो नु
॥ ४२ ॥ पातुमाहितरतीन्प्रमिलेषुस्तर्र्यन्त्यपुनरुक्तरसानि ।
सक्षितानि वदनानि वधूना सोत्पलानि च मधूनि युवान-
॥४३॥ कान्तसगमपगाजितमन्यौ वारुणीरसनशान्तविवादे ।
मानिनीजन उपाहितसधौ सदधे धनुषि नेपुमनङ्ग. ॥४४॥
कुप्यताशु भवतानतचित्ताः कोपिनाश्र वरिवरूज यून. ।
इत्यनेक उपदेश इव स्म स्वाद्यते युवतिभिर्मधुवार. ॥ ४५ ॥
भर्तृभिः प्रणयसभ्रमदत्ता वारुणीमतिरसा रसयित्वा ।
हीविमोहविरहादुपलेभे पाटवं नु हृदय नु वधूबि ॥ ४६ ॥
खादितः स्वयमथैधितमान लम्भित प्रियतमैः मह पीत. ।
आसवः प्रतिपद प्रमदाना नैकरूपरसतामिव भेजे ॥ ४७ ॥
भ्रूविलाससुभगाननुकर्त्तु विभ्रमानिव वधूनयनानाम् ।
आददे मृदुविलोलपलाशैरूत्वलैश्रषकवीचिषु कम्प. ॥ ४८ ॥
ओष्ठपल्लवविदंशरुचीना हृद्यतामुपययौ रमणानाम् । फुल्ल-
लोचनविनीलसरोर्जैरङ्गनास्यचषकैर्मधुवारः ॥ ४९ ॥ प्राप्यते
गुणवतापि गुणाना व्यक्तमाश्रयवशेन विशेष । तत्तथा
हि दयिताननदत्त व्यानशे मधु रसातिशयेन ॥ ५० ॥
वीक्ष्य रत्नचषकेष्वतिरिक्त कान्तदन्तपदमण्डललक्ष्मीम् ।
जज्ञिरे बहुमता प्रमदानामोष्ठयावकनुदो मधुवाराः ॥ ५१ ॥
लोचनाधरकृताहृतरागा वासिताननविशेषितगन्धा । वारुणी
परगुणात्मगुणाना व्यत्यय विनिमयं नु वितेने ॥ ५२ ॥

---

^१ प्रागल्भ्यम्
^२ मद्येन