सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३१६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

तुल्यरूपमसितोत्पलमक्ष्णोः कर्णगं निरुपकारि विदित्वा ।
योषितः सुहृदिव प्रविभेजे लम्भितेक्षणरुचिर्मदरागः ॥ ५३ ॥
क्षीणयावकरसोऽप्यतिपातैः कान्तदन्तपदसम्भृतशोभः ।
आययावतितरामिव वध्वाः सान्द्रतामधरपल्लवरागः ॥ ५४ ॥
रागकान्तनयनेषु नितान्तं विद्रुमारुणकपोलतलेषु । सर्व-
गापि ददृशे वनिताना दर्पणेष्विव मुखेषु मदश्रीः ॥ ५५ ॥
बद्धकोपविकृतीरपि गम्भीरारुताभिमततामुपनिन्ये । वश्यता
मधुमदो दयितानामात्मवर्गहितमिच्छति सर्वः ॥ ५६ ॥
वाससा शिथिलतामुपनाभि हीनिरासमपदे कुपितानि ।
योषिता विदधती गुणपक्षे निर्ममार्ज मदिरा वचनीयम् ॥ ५७ ॥
भर्तृषूपसखि निक्षिपतीनामात्मनो मधुमदोद्यमितानाम् ।
व्रीडया विफलता वनिताना न स्थितं न विगतं हृदयेषु
॥ ५८ ॥ रुन्धती नयनवाक्यविकास सादितोभयकरा परि-
रम्भे । व्रीडितस्य ललितं युवतीना क्षीबता बहुगुणैरनुजह्ने
॥ ५९ ॥ योषिदुद्धतमनोभवरागा मानवत्यपि ययौ दयि-
ताङ्कम् । कारयत्यनिभृता गुणदोषे वारुणी खलु रहस्य-
विभेदम् ॥ ६० ॥ आहिते नु मधुना मधुरत्वे चेष्टितस्य
गमिते नु विकासम् । आबभौ नव इवोद्धतरागः कामिनी-
ष्ववसरः कुसुमेषोः ॥ ६१ ॥ मा गमन्मदविमूढधियो नः
प्रोज्झ्य रन्तुमिति शङ्कितनाथाः । योषितो न मदिरा भृश-
मीषुः प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ॥ ६२ ॥ चित्तनिर्वृतिनिधायि
विविक्तं मन्मथो मधुमद शशिभासः । सगमश्च दयितैः
स नयन्ति प्रेम कामपि भुव प्रमदानाम् ॥ ६३ ॥ धार्ष्ट्य-
लङ्घितयथोचितभूभौ निर्दयं विलुलितालक्रमात्ये । मानिनी-
रतिविधौ कुसुमेषोर्मत्तमत्त इव विभ्रभमाप ॥ ६४ ॥
शीधुपानविधुरेषु वधूना निम्रतामुपगतेषु वपुःषु । ईहितं
रतिरसाहितभावं वीतलक्ष्यमपि कामिषु रेजे ॥ ६५ ॥
पीतस्तुपारकिरणो मधुनेव सार्धमन्तः प्रविश्य चषकप्रति-
बिम्बवर्ती । मानान्धकारमपि मानवतीजनस्य नूनं बिभेद
यदसौ प्रससाद सद्यः ॥ ६६ ॥ पिपि प्रिय सस स्वयं मुमु
मुखासवं देहि मे तत त्यज दुदु द्रुतं भभम भाजन काञ्चनम् ।
इति स्खलितजल्पितं मदवशात्कुरङ्गीदृशः प्रगे हसितहेतवे
सहचरीभिरध्याय्यत ॥ ६७ ॥

द्यूतक्रीडावर्णनम्

स्मितेनोपायनं दूरादागतस्य कृतं मम । स्तनोपपीडमा-
श्लेषः कृतो द्यूते पणस्तया ॥ १ ॥ आश्लेषचुम्बनवतोत्सव-
कौतुकानि क्रीडादुरोदरपणः प्रेरितभूरुनङ्गः । भोगः स यद्यपि
जये च पराजये च यूनोर्मनस्तदपि वाञ्छति जेतुमेव ॥ २ ॥
रतिक्रीडाद्यूते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्याः
क्वणितकलकण्ठार्थमधरे । कृतभ्रूभङ्गासौ प्रकटितविलक्षार्ध-
रुदितस्मितक्रोधोद्ध्रान्तं पुनरपि विदध्यानमयि मुखम् ॥ ३ ॥
अद्य द्यूतजिताधरग्रहविधावीशोऽसि तत्खण्डनादाधिक्ये वद
को भवानिति मृषा कोपान्वितभ्रूलता । सद्यः स्विन्नकराग्रकुन्तल-
परायत्तीकृतास्वस्य मे मुग्धाक्षी प्रतिकृत्य तत्कृतवती द्यूतेऽपि
यन्मार्जितम् ॥ ४ ॥ गाढालिङ्गनपूर्वमेकमनया द्यूते जिते
चुम्बनं तत्किंचित्परिरभ्य दत्तममुना प्रत्यर्पितं चानया ।
नैतत्तादृगिद न तादृशमिति प्रत्यर्पणप्रक्रमैर्यूनोश्चुम्बनमेक-
मेव बहुधा रात्रिर्गता तन्वतोः ॥ ५ ॥ आश्लेषे प्रथमं क्रमेण
विजिते हृष्टेऽधरस्यार्पणे नर्मद्यूतविधौ पण प्रियतमे कान्ता
पुनः पृच्छति । अन्तर्हास निरोधसभृत रसोद्भेद स्फुरद्दण्डया
स्वैर सारिविमोरणाय विहित खेदाम्बुगर्भः करः ॥ ६ ॥

बाह्यरतक्रीडावर्णनम्

आलिङ्गनम्

ह्रीतया गलितनीवि निरस्यन्नन्तरीयमवलम्बितकाञ्चि ।
मण्डलीकृतपृथुस्तनभार सस्वजे दयितया हृदयेश ॥ १ ॥
उत्तरीयविनयात्रपमाणा रुन्धती किल तदीक्षणमार्गम् ।
आवरिष्ट विकटेन विबोदुर्लक्षकेश कुचमण्डलमन्या ॥ २ ॥
अशुकं हृतवता तनुबाहुस्वस्तिकापिहितमुग्धकुचाग्रा । भिन्न-
शङ्खवलयं परिणेत्रा पर्य रम्भि रभसात्पचिरोढा ॥ ३ ॥
सजहार सहसा परिरब्धप्रेयसीषु विरहय्य विरोधम् । सहितं
रतिपतिः क्षितभिन्नक्रोधमाशु तरुणेषु महेषुम् ॥ ४ ॥
संसमानमुपयन्तरि वध्वाः श्लिष्टवत्युपसपलि रसेन । आत्मनैव
रुरुधे कृतिनेव खेदसङ्गि वसनं जघनेन ॥ ५ ॥ पीडिते पुर
उरःप्रतिपेष भर्तरि स्तनयुगेन युवत्याः । स्पष्टमेव दलत-
प्रतिनार्यास्तन्गतयमभवद्बुद्धयस्य ॥ ६ ॥ दीपितस्मरमुरस्युप-
पीडं वल्लभ्रे घनमभिष्वजमाने । वक्रता न ययतुः कुचकुम्भौ
सुभ्रुवः कठिनतातिशयेन ॥ ७ ॥ सप्रवेष्टुमिव योषित ईषु
श्लिष्यता हृदयमिष्टमनानाम् । आत्मन सततमेव तदन्त-
र्वर्तिनो न खलु नूनमजानन् ॥ ८ ॥ स्नेहनिर्भरमधत्त
वधूनामार्द्रता वपुरसशयमान्तः । यूनि गाढपरिरम्भिणि-
वस्त्रकोपमम्बु ववृपे यदनेन ॥ ९ ॥ न स्म माति वपुषः
प्रमदानामन्तरिष्ठतमसगमजन्मा । यद्बहूर्बहिर्वाप्य विकास
व्यानशे तनुरुहाण्यपि हर्ष ॥ १० ॥ यत्प्रियव्यतिकराद्भू-
नितानामङ्गजेन पुलकेन बभूवे । प्रापि तेन भृशमुच्छ्वसिता-
भिर्नीविभिः सपदि बन्धनमोक्षः ॥ ११ ॥

चुम्बनम्

लोलदृष्टि वदन दयितायाश्चुम्बति प्रियतमे रभसेन ।
व्रीडया सह विनीवि नितम्बार्दंशुकं शिथिलतामुपपेदे
॥ १२ ॥ आहता नखपदैः परिरम्भाश्चुम्बितानि
घनदन्तनिपातैः । सौकुमार्यगुणसभृतकीर्तिर्वाम एव सुरते-

---

१ अनवसरे अस्थाने वा. २ प्रभाते ३ 'जामीन' इति लोके
१ अक्षणा स्थलान्तरीकरणधम्