सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वसन्तवर्णनम् ३३३

दलिकुलनूपुर निरासे नलिनवनेषु पदं वसन्तलक्ष्मीः ॥७६॥
विकमितकुसुमाधर हमन्तीं कुरबकराजिवधू विलोकयन्तम्।
ददृशुरिव सुराङ्गना निष्षण्णं सशरमनङ्गमशोकपल्लवेषु ॥ ७७ ॥
मुहुर्मुहुःपतता विधूयमानं विरचितसंहति दक्षिणा-
निलेन । अलिकुलममकाकृति प्रपेदे नलिनमुखान्तविसर्पि
पङ्कजिन्या ॥ ७८ ॥
श्वसनचलितपल्लवाधरोष्ठ नवनिहिते-
र्ण्यमिवावधूनयन्ती । मधुसुरभिणि षट्पदेन पुष्पे मुख इव
शाललता मधुञ्चुम्बे ॥ ७९ ॥
उत्सृष्टमन्मथजहामिव मान-
रत्नमादाय षट्पदतिलानमधुवारिपूरान् । पुस्कोकिलस्य कल-
कूजितकैतवेन सकल्पवाक्यमयमयातनुते रसाल. ॥ ८० ॥
उत्फुल्लपङ्कजनिषक्तलसद्द्विरेफ किञ्चिद्विनिद्रकुसुमोत्कर-
सम्भृतश्री । आमूलनम्द्रविविधाहृतमाल्यमालश्चित्रं न कस्य
तनुते ललितस्तमालः ॥ ८१ ॥
धुन्वन्त्यमूनि मदमूर्च्छदलि-
ध्वनीनि यूताधनीनहृदयानि मवोर्दिनानि । निस्तन्द्रचन्द्र-
वदनावदनादविन्दसौरभ्यमौहृदसगर्भसमीरशानि ॥ ८२ ॥
कुपितापि मंन पतिना सह का सहकारविलोक्नजातग्मा ।
तरसा रमते स्म न हा रमणी रमणीयतनु सुतनु सुरभौ ॥ ८३ ॥
स्थलकमलतरूणा कामिनीलोचनेषु क्षिपति
मुकुलमुग्ध्या धूलिजालं विशालम् । तदनु हरति हन्त
स्वान्तमर्वस्वमासामयनयनविद्ग्धो धूर्तमन्मीनकेतुः ॥ ८४ ॥
पथि पथि शुकचञ्चूचारुराभाङ्कराणा दिशि दिशि पवमानो
वीरुधा लामकञ्च । नरि नरि किरति द्राक्सायकान्पुष्पधन्वा
पुरि पुरि विनिवृत्ता मानिनीमानचर्चा ॥ ८५ ॥
इह मधुप-
वधूना पीतमल्लीमधूना विलसति कमनीय कौकलीसप्र-
दायः । इह नटति सलीलं मञ्जरी वञ्जुलस्य प्रतिपदमुप-
दिष्टा दक्षिणेनानिलैन ॥ ८६ ॥
विकसति सहकारे स्फार-
सौरभ्यसारे वहति वुतपतीरे मन्दमन्द समीरे । कलयति
कलवाचं कोकिलोकोऽपि रुष्टः क्षणमपि न मृगाक्ष्या वल्लभो
दुर्लभोऽभूत् ॥ ८७ ॥
इह हि नववसन्ते मञ्जरीरेणुपुञ्ज-
च्छुरणधवलदेहा बद्धहेलं सरन्ति । तरलमलिसमूहा हारि-
हुंकारिकण्ठा बहलपरिमलालीसुन्दरं सिन्दुवारम् ॥ ८८ ॥
स्थाने स्थाने मलयमरुतः पूरयन्त्यङ्गपाली पुष्पालीषु खर-
गजरज ज्ञानयोग्याः परागाः । जातं चूते मधु मधुकश्प्रेयसी-
जानुदघ्नं निर्विघ्नत्वं सपदि भवते रागराज्याभिषेक. ॥ ८९ ॥
प्रसूनकलिकाकुलै. किसलयैः करस्पर्धिभि स्फुरन्मधुमदभ्र-
मद्भ्रमरकोकिलाकूजितैः । इति क्रमसमुद्गतैरुपवनावली-
मण्डलीममण्डयदवि प्रयामृतवसुंधरावलभ. ॥ ९० ॥
विलासिनिरिवोन्मदै रचितगम्यगुञ्जारवै. प्रसूनसुरभीकृतै-
र्विंगलितत्रपास्तापसाः । अशोकशिखरस्थितैः सुनयनान्वितैः
षट्पदैर्निरन्तरानिशेवितामितमधौ मधौ शमीरे ॥ ९१ ॥
मन्दोऽयं मलयानल किसलयं चूतद्रुमाणा नवं माध्वत्को-
किलकूजित विचकिलामोदः पुराणं मधु । वाणानित्युपदी-
करोति सुरभि पञ्चैव पञ्चेषवे यूनामिन्द्रियपञ्चकस्य युगप-
त्समोहसङ्गादिनः ॥ ९२ ॥
उद्यद्द्विद्रुमकान्तिभिः किसलयै-
स्ताम्रा न्विषं बिभ्रतो भृङ्गालीविरुतैः कलेरविशदव्याहार
लीलाभृत । भ्राम्यन्तो मलयानििलाहतिचलैः शाखासहस्रै-
र्मुहुर्भ्रान्ति प्राप्य मधुप्रसङ्गमधुना मत्ता इवामी द्रुमा ॥९३॥
चूताना चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्व रज सनद्ध
यदपि स्थित कुरवक तत्कोश्कावस्थया । कण्ठेषु स्खलितं
गतेऽपि शिशिरे पुस्कोकिलाना रुत शङ्के संहरति खरोऽपि
चकितस्तूणार्र्धकृष्टं शरम् ॥ ९४ ॥
पुष्पाणि प्रथमं तत·
प्रकटिताः स्वान्तोन्मवा पल्लवा पश्चादुन्मदकोकिलालि-
ललनाकोलाहल कोमल । इत्थ प्रादुरभूदपेल्य परित
प्राज्यप्रमोदप्रदः प्रोद्दामद्रुमगजिग्जितवनक्षोणीमृदुष्मापतिः ॥ ९५ ॥
स्तोत्रं चैत्रगुणोदयस्य विगहिपाणप्रपाणनकट-
कार खरकार्मुकस्य सुदृशा शृङ्गारशिक्षागुरुः । दोलाकेलि-
कलासु मङ्गलपदं वन्दी वनान्तश्रिया नादोऽय कलकण्ठ-
कण्ठकुहरेप्रेङ्खोलित श्रूयते ॥ ९६ ॥
माकन्दच्युतपुष्परेणु-
पंटलीकुक्षालवालोदरे मन्दस्यन्दिमरन्दपूरभरिते वातोत्थपु-
ष्पप्लवै. । खेलन्तो ललित मधोर्गुणगणान्यान्यन्ति पुंष्पधयाः
कान्तानामधरे धयन्ति मधुर मक्त मंधूलीरसम् ॥ ९७ ॥
आरूढो मलयानलद्विपवर युक्तो विलासानुगैः पीत.
पुष्यविलोचनैर्नवलतापौराङ्गनाना गणैः । अत्राम्यद्वनपत्तने
मधुमहीपालस्तत. कोकिलालीलालापमिलद्बमद्भ्रमरिकाभा-
ङ्कारभेरीरवै. ॥ ९८ ॥
वारस्त्रीव वनस्थली नवनवा शोभा
बभारान्वह पान्थान्पीडयति स्म तस्कर इव क्रूरैः शरैर्मन्मथः ।
शृङ्गार. सगुण क्षमापतिरिव प्राप्त. प्रतिष्ठा परा रात्रिः
स्वीकुरुते स्म मुग्धललनालेजेव कार्श्य क्रमात् ॥ ९९ ॥
साम्य सम्प्रति सेवते विचैकिल षाण्मासिकैर्मौक्तिकैर्बाहीकी
दशनव्रणारुणतरै. पञ्चैरशोकश्रितः । भृङ्गालङ्कितकोटि किशु-
कमिद किञ्चिद्विन्द्वन्तायते माञ्जिष्ठस्तबकैश्च पाटलितरोरन्यैव
कींचिल्लिपिः ॥ १०० ॥
गर्भग्रन्थिषु वीरुधा सुमनसो मध्ये-
ऽङ्कुर पल्लवा वाञ्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूक्ण्ठोदरे पञ्चम. ।
कि च त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैर्द्वित्रेर्मनोजन्यनो
देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवेदभ्यासवश्य धनु ॥ १०१ ॥

---

मदनपूजा

कुसुमसुकुमारमूर्त्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम् ।
आभाति मकरकेतोः पार्श्वस्था चापयष्टिरिव ॥ १०२ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

प्रथमस्तम्भः (Column 1):
१ अतिप्रियेण २ मृदुगुञ्जित ३ आम्रवृक्षे

द्वितीयस्तम्भः (Column 2):
१ प्रवालम् २ पल्लवै ३ आन्दोलित ४ आम्र ५ समूह
६ भ्रमरा ७ पिबन्ति ८ मकरन्दम् ९ मदनाख्यतरुकुसुमम्
१० रचना ११ लतानाम्