सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३३४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

कुसुमावचयः

निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि ।
नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥ १०३ ॥

असंख्यपुष्पोऽपि मनोभवस्य पञ्चैव बाणार्थमय ददाति ।
एवं कदर्यत्वमिवावधार्य सर्वस्वमग्राहि मधोर्विभूति. ॥ १०४ ॥

अताडयत्पल्लवपाणिनेकं पुष्पोच्चये राजवधू-
रशोकम् । तच्छेदहेतोरलिपाङ्क्तिभङ्ग्या विकुन्तिता बाललता
स्मरेण ॥ १०५ ॥

अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वम-
त्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं हि दूर भ्रमितु समर्था
प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः ॥ १०६ ॥

उचित्य प्रथमम-
वस्थितं मृगाक्षी पुष्पौघ श्रितविटपं ग्रहीतुकामा । आरोहुं
पदमदधादशोकयथावामूलं पुनरपि तेन पुष्पिता सा
॥ १०७ ॥

मुखकमलकुसुन्नमय्य यूना यदभिनवोढवधू-
र्बलादचुम्बि । तदपि न किल बालपल्लवाग्रग्रहपरया विविदे
विदग्धसख्या ॥ १०८ ॥

व्रततिविततिभिस्तिरोहिताया
प्रतियुवतौ वदन प्रियः प्रियाया । यदधयदधरावलोपकृत्य-
त्करवलयस्वनितेन तद्विवत्रे ॥ १०९ ॥

विलसितमनुकुर्वती
पुरस्ताद्धरणिरुहाधिरुहो वधूर्लतायाः । रमणमृजुतया पुरः
सखीनामकलितचापलदोषमालिङ्ग ॥ ११० ॥

सललित-
मवलम्ब्य पाणिनासे सहचरमुत्प्लुत्युच्छवाञ्छ्यान्त्या ।
सकल कलभकुम्भविभ्रमाभ्यामुरसि रसादवतरे स्तनाभ्याम्
॥ १११ ॥

मृदुचरणतलाग्रदुःस्थितत्वादसहता कुच-
कुम्भोर्मरस्य । उपरि निरवलम्बन प्रियस्य न्यपतद्योच-
तरोच्चिचीषयान्त्या ॥ ११२ ॥

उपरिजतरुजानि याचमाना
कुशलतया परिरम्भलोलुपोऽन्यः । प्रथितपृथुपयोधरा गृहाण
स्वयमिति मुग्धवधूमूदास दोर्भ्याम् ॥ ११३ ॥

इदमइद-
मिति भूरूहा प्रसूनैर्मुहुरतिलोभयता पुरः पुरोऽन्या ।
अनुरहसमनायि नायकेन त्वरयति रन्तुमहो जनं मनोभूः
॥ ११४ ॥

विजनमिति बलाद्मं गृहीत्वा क्षणमथ वीक्ष्य
विपक्षमुक्तिकेऽन्यः । अभिपतितुमना लघूत्वभीतेरमवदसु-
श्वति वल्लभेऽतिगुर्वी ॥ ११५ ॥

पूर्वं द्विरेफपरिभूतिमया-
द्भवत्या यत्केशपुष्पभरण हरिणाक्षि मुक्तम् । व्यर्थ तदद्य
पुनरप्यलकेषु भृङ्गाः पुञ्जीभवन्निजकुलभ्रमतः पतन्ति
॥ ११६ ॥

सन्तु द्रुमाः किसलयोत्तरपुष्पभाराः प्राप्ते वस-
न्तसमये कथमित्थमेव । न्यासैर्नवद्युतिमतो. पदयोस्तवेय
भू. पुष्पिता सुतनु पल्लवितेव भाति ॥ ११७ ॥

अनुभवत
युवत्यो भाग्यवत्यो नितान्त कुसुमवलयवेलासङ्गखेलासु-
खानि । मम तु मधुकराणा वाटपाटचराणा सपदि पतति
घाटी पुष्पवाटीनिवेशे ॥ ११८ ॥

पाणौ पद्माधिया
मधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयोर्नीलेन्दीवरशङ्कया नय-
नयोर्बन्धूकबुद्ध्याधरे । लीयन्ते कबरीभरे निजकुल-
व्यामोहजातस्पृहा दुर्बारा मधुपाः कियन्ति तरुणि स्थानानि
रक्षिष्यसि ॥ ११९ ॥

---

वसन्तवायवः

यथायथ ताः सहिता नभश्चरै. प्रभाभिरुद्भासित-
गेलवीरुध. । वनं विशन्त्यो वनजायतेक्षणा क्षणद्युतीना
दधुरेकरूपताम् ॥ १२० ॥

विनयति सुदृशो दृशः परागं
प्रणयिनि कौसुममाननाननेिलेन । तदहितयुवतेरभीक्षणमक्ष्णो-
र्द्वयमपि रोषरजोभिरापुपूरे ॥ १२१ ॥

स्फुटमिदमभिचार-
मन्त्र एव प्रतियुवतेरभिधानमङ्गनानाम् । वरतनुरसुनोपहृत्य
पत्या मृदुकुसुमेन यदाहताप्यमूर्च्छत् ॥ १२२ ॥

विपुल-
कमपि यौवनोद्धताना घनपुलकोदयकोमल चकाशे ।
परिमलिनमपि प्रिये. प्रकाम कुचयुगमुज्ज्वलमेव कामिनी-
नाम् ॥ १२३ ॥

हिमलवसदृशः श्रमोदविन्दूनपनयता
किल नूतनोढवध्वाः । कुचकलशकिशोरकौ कथंचित्तरलतया
तरुणेन पस्पृशाते ॥ १२४ ॥

समदनमवतसितेऽधिकर्णं
प्रणयवता कुसुमे सुमध्यमाया । व्रजदपि लघुता बभूव
भार सपदि हिरण्मयमण्डन सपढ्या ॥ १२५ ॥

अति-
मन्दचन्दनमहीधरवात स्तवकाभिरामलतिकातरुजातम् ।
अपि तापसानुपवनं मदनान्तमदमजुगुञ्जलदलिपुञ्जमकार्षीत्
॥ १२६ ॥

उपवनतरुनृत्याध्यापने लब्धवर्णो विरचित-
जलकेलि पद्मिनीकामिनीभिः । प्रियसहृदसमायोगयद्यौ योगि-
योगस्थितिविदलवदक्षो दक्षिणो गन्धवाहः ॥ १२७ ॥

आलिङ्गन्ते मैलयजतरूनासञ्जन्ते वनान्तानापृच्छन्ते चिर-
परिचितान्माल्यान्निर्झरौघान् । अथ स्थित्वा द्रविडमहिला-
भ्यन्तरे श्व प्रभाते प्रस्थातारो मलयमरुतः कुर्वते सनिधा-
नम् ॥ १२८ ॥

लताकुञ्जं गुञ्जन्मदवदलिपुञ्जं चपलयन्
समालङ्गिन्नाङ्गं द्रुततरमनङ्गं प्रबलयन् । मरुन्मन्दं मन्दं
दलितमरविन्दं तरलयन्सजोवृन्दं विन्दन्किरति मकरन्दं दिशि
दिशि ॥ १२९ ॥

मलयशिखरादाकैलास मनोभवशास-
नाद्धुवनवलयं जेतु वाञ्छन्वसन्तसमीरण. । विहितवसति
कैलासाग्रे भुजङ्गधर हर मनसि विमृशन्भीत. शङ्के प्रयाति
शनैः शनै. ॥ १३० ॥

पथि पथि लतालोलाक्षीमि. सवन्मधु-
सीकर कुसुमनिकर वर्षन्तीभिः सहर्षमिवार्चित. । मधु-
करवधुगीतासक्तं कुरङ्कमास्थितः प्रसरति वने मन्द मन्दं
वसन्तसमीरण ॥ १३१ ॥

उद्दश्चत्कावेरीलहरिषु परिष्वङ्ग-
रङ्गे नटन्त. कुतूकण्ठीकण्ठीरवखलवत्रासितश्रोषितेभाः ।
अमी चैत्रे मैत्रावरुणितरुणीकेलिकङ्केल्लिमल्लीचलद्वल्लीहल्ली-
सकसुरमयश्रण्डि चञ्चन्ति वाताः ॥ १३२ ॥

हेमाम्भोरुह-
पत्तने परिमलस्तेयी वसन्तानिलस्तत्रत्यैरिव यामिकैर्मधु-
करैरारब्धकोलाहल । निर्यातम्वरया व्रजन्निपतितः श्रीखण्ड-

---

१ मलयसवल्यिन
२ मैत्रविस्फूर्जित(वृत्तम्