सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ १ प्रकरणम्

मर्दितरावणकंसौ सरयूर्यमुनाविहारिणौ देवौ । अर्पितविप्र-कुमारौ हरिपति¹हरिकेतनप्रियौ वन्दे ॥ ९७ ॥ यः पूतना-मारणलब्धकीर्तिः² काकोदरो³ येन विनीतदर्पः । यशोदया-लंकृतमूर्ति⁴रव्यात्पतिर्यदूनामथवा रघूणाम् ॥ ९८ ॥

कृष्णः

इन्दीवरदलश्याममिन्दिरानन्दकन्दलम् । वन्दारुजन-मन्दारं वन्देऽहं यदुनन्दनम् ॥ ९९ ॥ देवः पायादपायान्नस्सरेन्दीवरलोचनः । ससारध्वान्तविध्वंसहंसकंसनिषूदनः ॥ १०० ॥ पान्तु वो जलदश्यामाः शार्ङ्गश्याघातकर्कशाः । त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भाश्चत्वारो हरिबाहवः ॥ १०१ ॥ दर्पणा-र्पितमालोक्य मायास्त्रीरूपमात्मनः । आत्मन्येवानुरक्तो वः शिवं दिशतु केशवः ॥ १०२ ॥ हृदय कौस्तुभोद्भासि हरेः पुष्णातु व. श्रियम् । राधाप्रवेशरोधाय दत्तमद्रमिव श्रिया ॥ १०३ ॥ देहि मन्कन्दुकं राधे परिधाननिगूहितम् । इति विस्रंसयन्नीवीं तस्याः कृष्णो मुदेऽस्तु नः ॥ १०४ ॥ चण्डचाणूरदोर्दण्डमण्डलीखण्डमण्डितम् । अव्याद्वो बाल-वेषस्य विष्णोर्गोपनतोर्वपुः ॥ १०५ ॥ मीमांसार्णवसोम लसदर्के तर्कपद्मस्य । वेदान्तविपिनसिंहं वन्दे गोविन्द-साभिधं ब्रह्म ॥ १०६ ॥ अवलोकितमनुमोदितमालिङ्गित-मङ्गनाभिरनुरागैः । अधिवृन्दावनकुञ्जं मरकतपुञ्जं नमस्यामः ॥ १०७ ॥ मकरीविरचनभङ्ग्या राधाकुचकलशपीडनव्य-सनी । ऋजुमपि रेखां लुम्पन्बल्लवचेपो हरिर्जयति ॥ १०८ ॥ कठिनतरदामवेष्टनलेखासदेहदायिनो यस्य । राजन्ति वलि-विभङ्गाः स पातु दामोदरो भवत. ॥ १०९ ॥ खिन्नोऽसि मुञ्च शैलं विभृमो वयमिति वदत्सु शिथिलभुजः । भरसुप्र-विनतबाहुषु गोपेषु हसन्हरिर्जयति ॥ ११० ॥ नीतं नवनीत कियदिति पृष्टो यशोदया कृष्ण. । इयदिति गुरुजनसंसदि करधृतराधापयोधरः पातु ॥ १११ ॥ राधामधुसूदनयोरनु-दिनमुपचीयमानस्य । प्रणयतरीरिव कुसुमं मिथोऽवलोक-स्मितं पायात् ॥ ११२ ॥ श्रुतिमपरे स्मृतिमपरे भारतमपरे भजन्तु भवभीताः । अहमिह नन्दं वन्दे यस्यालिन्दे परं ब्रह्म ॥ ११३ ॥ तप्तं कैर्न तपोभि. फलितं तद्गोपबाला-नाम् । लोचनयुगले यासामञ्जनमासीन्निरञ्जनं ब्रह्म ॥ ११४ ॥ मदमयमदमयदुरगं यमुनामुवतीर्य वीर्यशाली यः । मम रतिममरतिरस्कृतिशमनपरः स क्रियात्कृष्णः ॥ ११५ ॥ स्तनधयन्तं जननीमुखाब्ज विलोक्य मन्दस्मितमुज्ज्वला-ङ्गम् । स्पृशन्तमन्यं स्तनमङ्गुलीभिर्वन्दे यशोदाङ्कगतं मुकुन्दम् ॥ ११६ ॥ भुजप्रभादण्ड इवोर्ध्वगामी स पातु व. कसरिपोः कृपाणः । यः पाञ्चजन्यप्रतिबिम्बमङ्ग्या धारा-म्भसः फेनमिव व्यनक्ति ॥ ११७ ॥ विहाय पीयूषरस मुनीश्वरा समाधिराजीवस पिवन्ति किम् । इति स्वपादा-म्बुजपानकौतुकी स गोपवालः श्रियमातनोतु वः ॥ ११८ ॥ निलिख्य सत्याकुचकुम्भसीम्नि पत्रावलिन्यासमिषेण राधाम् । लीलारविन्देन तया सरोषं पायद्विटः कोऽप्यमिहन्यमान. ॥ ११९ ॥ स पातु वो यस्य हतावशेपास्तत्तुल्यवर्णाञ्जन-रञ्जितेषु । लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः स्वकान्ता-नयनोत्पलेषु ॥ १२० ॥ कुञ्चिताधरपुटेन पूरयन्वंशिकां प्रचलदङ्गुलिक्रम. मोहयन्निखिलवामलोचनाः पातु कोऽपि नवनीरदच्छविः ॥ १२१ ॥ अतसीकुसुमोपमेय कान्तिर्यमुना-तीरकदम्वमध्यवर्ती । नवगोपवधूविनोदशाली वनमाली वितनोतु मङ्गल व. ॥ १२२ ॥ गायन्तीना गोपसीमन्ति-नीना स्फीताकाङ्क्षामक्षिरोलम्बमालाम् । निश्चाञ्चल्यामात्म-वक्त्रारविन्दे कुर्वन्नव्याद्देवकीनन्दनो वः ॥ १२३ ॥ पुञ्जी-भूत प्रेम गोपाङ्गनाना मूर्तीभूत भाग्यधेय यदूनाम् । एकीभूत गुप्तवित्त श्रुतीना श्यामीभूत ब्रह्म मे सन्निध-त्ताम् ॥ १२४ ॥ आनन्दमादधतामायतलोचनानामालील-मावलितकधरमात्तवशम् । आपादमामुकुटमाकलितामृतौघ-माकारमाकलयतामुपमान्तर नः ॥ १२५ ॥ त्वा पातु नीलनलिनीदलदामकान्तेः कृष्णस्य पाणिसरसीरुहकोश-बन्धः । राधाकपोलमकरीलिखनेषु योऽद्य कर्णावतसकमल विपुलीचकार ॥ १२६ ॥ उत्फुल्लमानससरसीरुहचारुमध्य-निर्यन्मधुव्रतभरद्युतिहारिणीभिः । राधाविलोचनकटाक्षपर-म्पराभिर्दृष्टो हरिस्तव सुखानि तनोतु कामम् ॥ १२७ ॥ गोवर्धनोद्धरणहृष्टसमस्तगोपनानास्तुतिश्रवणलज्जितमानसस्य । स्मृत्वा वराहवपुरिन्दुकलाप्रकाशदष्ट्रोद्धतक्षिति हरेरवतु स्मित व ॥ १२८॥ अभिनवनवनीतप्रीतमाताम्रेनेत्र विकचनलिन-लक्ष्मीस्पर्धि सानन्दवक्त्रम् । हृदयभवनमध्ये योगिभिर्ध्यान-गम्य नवगगनतमालश्यामलं क्वचिदीडे ॥ १२९ ॥ अभि-नवनवनीतस्निग्धमापीतदुग्धं दधिकणपरिदिग्धं मुग्धमङ्ग मुरारेः । दिशतु भुवनकृच्छ्रोच्छेदितापिच्छगुच्छच्छवि नवशिखिपिच्छालाञ्छितं वाञ्छित व. ॥ १३० ॥ कनककल-शस्वच्छे राधापयोधरमण्डले नवजलधरश्यामामात्मद्युति प्रति-विम्बिताम् । असितसिचयप्रान्तभ्रान्त्या मुहुर्मुहुरुत्क्षिपञ्जयति जनितब्रीडाह्वासप्रियाहसितो हरि ॥ १३१ ॥

---

¹ अर्जुन
² पूतनाया मारणेन लब्धा कीर्तिर्येन, पक्षे,-विज्रनामा, रणे लब्धा कीर्तिश्च येन.
³ कालिय सर्प, पक्षे,-धृष्ट काक
⁴ यशोदया मात्रात्कृतो देहो यस्य, पक्षे,-यशमा दयया चालंकृतो देहो यस्य.
⁵ धारयाम्
¹ दन्तम्