सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

दशावताराः २३

---

लैलितगमना नोर्या राजन्मनोजनितान्तभा सुरतिसदृशस्ताः सन्मुख्या भवानपि तनुवे । वनभुवमितो गेहादेको न गच्छतु मा विनेत्यसकृदुदितः पुत्र. पित्रा जयत्यनघो हरिः ॥ १३२ ॥ देवः पायात्पयसि विमले यामुने मज्जतीना याच- न्तीनाममुनयपदैर्वञ्चितान्यंशुकानि । लज्जालोलैरुलसवलितै- रुन्मिषत्पद्मवाणैर्गोपस्त्रीणा नयनकुसुमैरञ्चितः केशवो नः ॥ १३३ ॥ वृन्दारण्ये तपनतनयातीरवानीरकुञ्जे गुञ्जन्मधुव्रत- पटलीकाकलीकेलिभाजि । आभीराणा मधुरमुरलीनादस- मोहिताना मध्ये क्रीडन्नवतु नियतं नन्दगोपालबालः ॥ १३४ ॥ शिरश्छाया कृष्णः क्षणमकृत राधाचरणयोर्भुजावल्लिच्छाया- मियमपि तदीयप्रतिकृतौ । इति क्रीडाकोपे निभृतमुभयो- रप्यनुनयप्रसादौ जीयास्तामपि गुरुममक्ष स्थितवतो. ॥ १३५ ॥ अवेमव्यापारकलनमतुरीस्पर्शमचिरादनुन्मीलत्तन्तुप्रकरघट- नायासमसकृत् । विधीदत्पाञ्चालीविपदपनयैकप्रणयिनः पटाना निर्माणं पतंगपतिकेतोरवतु नः ॥ १३६ ॥ कपोले पत्रार्ली पुल- किनि विधातु व्यवसितः स्वय श्रीराधाया. करकलितवर्तिम- धुरिपुः । अभूद्रत्कन्दो यन्निहितनयन. कम्पितभुजस्तदेतत्सा- मर्थ्य तदभिनवरूपस्य जयति ॥ १३७॥ जयश्रीविन्वैस्तैर्महिते इव मन्दारकुसुमैः स्वय सिन्दूरेण द्विपरणमुदा मुद्रित इव । भुजापीडक्रीडाहतकुवलयापीडकरिनः प्रकीर्णासृग्विन्दुर्ज॑यति भुजदण्डो मुरजितः ॥ १३८ ॥ सुपर्णः खर्णाद्रौ रचितम- णिशृङ्गे जलधिजामुखाम्भोजे भृङ्गो निगमविलसत्पञ्जरशुकः । त्रिलोकीकस्तूरीतिलककमनीयो व्रजवधूविहारी श्रीकृष्णो दिशतु भवता शर्म सततम् ॥ १३९ ॥ क यासि खलु चौरिके प्रमुषित स्फुट दृश्यते द्वितीयमिह मामक वहसि कन्दुक कञ्चुके । त्यजेति नवगोपिकाकुचयुगं प्रमश्नन्बलाल्ल- सत्पुलकपञ्जरो जयति गोकुले केशवः ॥ १४० ॥ मेघैर्मे- दुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमैर्नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय । इत्थ नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्रुम राधामधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः ॥ १४१ ॥ कौन्तेयस्य सहायता करुणया गत्वा विनीता- त्मनो येनोल्लङ्घितसत्पथ. कुरुपतिश्चक्रे कृतान्तातिथिः । त्रैलोक्यस्थितिसूत्रधारतिलको देवः सदा सपदे साधूनामसु- राधिनाथमथनः स्ताद्देवकीनन्दनः ॥ १४२ ॥ आताम्रे नयने स्फुरन्कुचभरः श्वासो न विश्राम्यति खेदाम्भःकणदन्तुर तव मुख हेतुस्तु नो लक्ष्यते । धिक्को वेद मनः स्त्रिया इति गिरा रुष्टा प्रिया भीषयंस्तस्मात्तत्क्षणकातरेक्षणपरिस्पृष्टो हरिः पातु वः ॥ १४३ ॥ ससक्ता निव पातुमौपनिषदव्या- हारमाध्वीरसामुन्मार्गु व्रजसुन्दरीकुचतटीपाटीररेणूनिव । उन्मीलन्मुरलीनिनादबहुलामोदोपसीदद्गवीजिह्वालीढमलीक- बल्लवशिशोः पादाम्बुज पातु वः ॥ १४४ ॥ कृष्णो गोरस- चौर्यमम्ब कुरुते किं कृष्ण मातः सुरापानं न प्रकरोमि राम किमिदं नाहं परखीरतः । किं गोविन्द वदत्यसौ हलधरो मिथ्येति ता व्याहरन्गोपीगोपकदम्बक विहसयन्मुग्धो मुकु न्दोऽवतु ॥ १४५ ॥ मातस्तूर्णकरक्षणाय यमुना कच्छं न गच्छाम्यह कसाद्वत्स पिनष्टि पीवरकुचद्वन्द्वेन गोपीजनः । भ्रूसज्ञांनिवारितोऽपि बहुशो जल्पन्पशो- दायतो गोपीपाणिसरोजमुद्रितमुखो गोपीपतिः पातु वः ॥ १४६ ॥ कासि त्वं वद चौर्यकारिणि कुतः कस्तव पुरो यामिकः किं ब्रूषे सुषितौ सुवर्णकलशौ भूपस्य केन त्वया । कुत्र स्तः प्रकटौ तवाञ्चलतटे कुत्रेति तत्पश्यता- मित्युक्ते धृतवल्लवीकुचयुगस्त्वत्वा पातु पीताम्बरः ॥ १४७ ॥ कृष्ण त्वं पठ किं पठामि ननु रे शास्त्र किमु ज्ञायते तत्त्वं कस्य विभोः स कस्त्रिभुवनाधीशश्च तेनापि किम् । ज्ञानं भक्तिरथो विरक्तिरनया कि मुक्तिरेवास्तु ते दध्यादीनि मजामि मातुरुदितं वाक्यं हरेः पातु वः ॥ १४८ ॥ कृष्ण त्व नवयौवनोऽसि चपलाः प्रायेण गोपाङ्गनाः कसो भूपति- रब्जनालमृदुलग्रीवा वय गोदुहः । तद्याचेऽञ्जलिना भवन्त- मधुना वृन्दावन मङ्गिना मा यासीरिति नन्दगोपवचसा नम्रो हरिः पातु वः ॥ १४९ ॥ कस्त्वं कृष्णमवेहि मां किमिह ते मन्मन्दिराशङ्कया युक्तं तन्नवनीतभाजनपुटे न्यस्तः किमर्थं करः । कर्तुं तत्र पिपीलिकापनयनं सुप्ताः किमुद्बोधिता बाला वत्सगर्ति विवेक्तुमिति सजलपन्हरिः पातु वः ॥ १५० ॥ स्वामी मुग्धतरो वन घनमिदं बालाहमेका- किनी क्षोणीमावृणुते तमालमलिनच्छाया तमःसंहतिः । तन्मे सुन्दर कृष्ण मुञ्च सहसा वर्मेति गोप्या गिरः श्रुत्वा

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

[वाम भाग] १ गोपीपक्षे,-ललित गमन यासा ता, कृष्णपक्षे ललिते गे गाने मनो यस्य स
२ स्त्रिय, पक्षे,-नास्तार्य्य श्रेष्टो यस्मात्स
३ राजता मनोजेन मदनेन नितान्तात्यन्ता भा कान्तिर्यासा ता, पक्षे,-राजनमनोजनि शोभमानमदनस्तानन्तो म्लानो यस्यास्तादृशी भा यस्य स
४ शोभायमानया रत्या कामपत्न्या सदृश, पक्षे,-सुष्टु रतौ रमणे योग्य
५ सन्ति शोभनानि मुखान्याननानि यासां ता, पक्षे,-सत्सु प्रशस्तेषु केलिचतुरेपु मुख्य
६ स्वच्छे
७ स्नान कुर्वतीनाम्
८ वेमा वस्त्रव्युतिदण्डस्तद्व्यापाररहितम्
९ तुरी तन्तुवायाना यन्त्रविशेष, तत्स्पर्श विना
१० पतगा पक्षिणस्तेषा पतिर्गरुड स केतुर्यस्य तस्य कृष्णस्येत्यर्थ
११ विक्षिप्ते
१२ पूजित.
१३ चित्रित
१४ रक्तविन्दु.
१५ व्याप्तमित्यर्थ
१६ रात्रौ.

[दक्षिण भाग] १ एकान्तक्रीडा
२ युधिष्ठिरस्य
३ मारित
४ वृषबालः.
५ नगररक्षक