सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 39, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 39

२४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ १ प्रकरणम्


ता परिरम्य मन्मथकलासक्तो हरिः पातु वः ॥ १५१ ॥<br>मातः किं यदुनाथ देहि चषकं किं तेन पातुं पयस्तन्नास्त्यद्य<br>कदास्ति तन्निशि निशा का वान्धकारोदये । आमील्याक्षि-<br>युगं निशाप्युपगता देहीति मातुः पुनर्वक्षोजाम्बरकर्षणोद्यत-<br>करः कृष्णः स पुष्णातु नः ॥ १५२ ॥ अर्धोन्मीलितलोच-<br>नस्य पिबतः पर्याप्तमेकं स्तन सद्यःप्रस्रुतदुग्धदिग्धमपरं हस्तेन<br>संमार्जतः । मात्रा चाङ्गुलिलालितस्य चिबुके सेरायमाणे मुखे<br>विष्णोः क्षीरकणाम्बुधामधवळा दन्तद्युतिः पातु वः ॥ १५३ ॥<br>गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते किं त्वेवं<br>विजनेस्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गि-<br>सूचितवृथाप्रस्थानखेदालसामाश्लिष्यन्पुलकाङ्कुराञ्चितवपुर्गोपीं<br>हरिः पातु वः ॥ १५४ ॥ रामो^३ नाम बभूव हुं तदबला सीतेति<br>हुं तौ पितुर्वोचा पञ्चवटीवने निवसतस्तामाहरद्रावणः ।<br>कृष्णेनेति पुरातनी निजकथामाकर्ण्य मात्रेरिता सौमित्रे क्व<br>धनुर्धनुर्धनुरिति प्रोक्ता गिरः पान्तु वः ॥ १५५ ॥ कोऽयं<br>द्वारि हरिः प्रयाह्युपवनं शाखामृगस्यात्र किं कृष्णोऽहं दयिते<br>बिभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरात् । रावेऽहं मधुसूदनो^७ व्रज<br>लता तामेव पुष्पाम्वितामित्थं निर्वचनीकृतो दयितया हीणो<br>हरिः पातु वः ॥ १५६ ॥ पीठे पीठनिषण्णबालकगले<br>तिष्ठन्सगोपालको यन्त्रान्तःस्थितदुग्धभाण्डमवभिद्याच्छाद्य<br>घण्टारवम् । वक्त्रोपान्तकृताञ्जलिः कृतशिरःकम्पं पिबन्यः पयः<br>पायादागतगोपिकानयनयोर्गण्डूषफूत्कारकृत् ॥ १५७ ॥<br>पद्मे त्वन्नयने स्मरामि सततं भावो भवत्कुन्तले नीले मुह्यति<br>किं करोमि महितैः^१० क्रीतोऽस्मि ते विभ्रमैः । इत्युत्स्वप्नवचो<br>निशम्य सरुषा निर्भर्त्सितो राधया कृष्णस्तत्परमेव तद्व्यपदि-<br>शन्क्रीडाविटः पातु वः ॥ १५८ ॥ दृष्ट्वा^१२ केशव गोपरोग-<br>हृतया किञ्चिन्न दृष्टं मया तेनात्र स्खलितास्मि नाथ पतिता^१३<br>किं नाम नालम्बसे । एकस्त्वं विषमेषुखिन्नमनसा सर्वार्बलानां^१४<br>गतिर्गोप्त्यैव गदितः शैलेशमवैतोद्रोहे^१७ हरिवर्धिश्चिरम् ॥ १५९ ॥<br>केयं भाग्यवती तयोरसि मणी रूपेऽग्रैवर्णं^१८ विना कृत्वारत्नाः	प्रथमं विना क्व सहजो वर्णो मणेस्तादृशः । स्त्रीरूपं कथमस्य<br>लिङ्गनियमात्पृच्छामि बध्वाकृति मुग्धे त्वत्प्रतिबिम्बमित्यपल-<br>पन्राधा हरिः पातु वः ॥ १६० ॥ या दृष्ट्वा यमुना पिपासु-<br>रनिशं व्यूहो गवां गाहते विद्युत्वानिति नीलकण्ठनिवहो या<br>द्रष्टुमुत्कण्ठते । उत्तप्ताय तमालपल्लवमिति च्छिन्दन्ति या<br>गोपिकाः कान्तिः कालियशामनस्य वपुषः सा पावनी पातु<br>वः ॥ १६१ ॥ श्रीमद्गोपवधूस्ययग्रहपरीरब्धेऽङ्गे तुङ्गस्तन<br>व्यामर्दार्दलितोऽपि चन्दनरजस्सङ्गे वहन्सौरभम् । कश्चिज्जा-<br>गरजातरागनयनद्वन्द्वः प्रभाते श्रियं बिभ्रत्कामपि वेणुनाद-<br>रसिको जाराग्रणीः पातु वः ॥ १६२ ॥ कण्ठालिङ्गनमङ्गळं<br>घनकुचाभोगोपभोगोत्सव श्रोणीसगमसौभग च सतत<br>मत्प्रेयसीना पुरः । प्रात्तु कोऽयमितीर्थ्ययैव यमुनाकूले वळाय<br>स्वयं गोपीनामहरदूकूलनिचय कृष्णः स पुष्णातु नः ॥ १६३॥<br>कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुममकृन्मृद्भक्षिता स्वेच्छया सत्य कृष्ण<br>क एवमाह मुँसली^१ मिथ्याम्ब पश्य़ाननम् । व्योदेहीति^२<br>विकामिते च वदने दृष्ट्वा समस्तं जगन्माता यस्य जगाम<br>विस्मयपद पायात्स व श्रीपतिः ॥ १६४ ॥ अम्ब श्राम्यसि<br>तिष्ठ गोरसमह मथ्नामि मन्थानक प्रालम्ब्य स्थितमीश्वरं<br>सग्मस दीनाननो वाँसुक़ि^३ । सासूय कैमलाळया^४ सुंर-^५<br>गण. सानन्दमुद्यद्रय राँहुः^६ प्रैक्षत य स वोऽस्तु शिवदो<br>गोपालबालो हरि ॥ १६५ ॥ कालिन्द्याः पुलिनेषु केलि-<br>कुपितामुत्सृज्य रासे रस^७ गच्छन्तीमनुगच्छतोऽश्रुकलुषा कस-<br>द्विषो राधिकाम् । तत्पादप्रतिमानिवेशितपदस्योद्गूतरोमोद्गते-<br>रक्ष्णोणोऽनुनय. प्रसन्नदयितादृष्टस्य पुष्णातु व. ॥ १६६ ॥<br>कस ध्वस्यते सुरं तिरयते हंस तथा हिंसते बाण क्षीणयते<br>बक लघयते पौण्ड्र तथा लम्पते । भौम क्षामयते बलाद्वल-<br>भिदो दर्पं पराकुर्वत क्लिष्ट शिष्टगण प्रणम्रमवते कृष्णाय<br>तुभ्य नमः ॥ १६७ ॥ रासोल्लासभरेण विभ्रमभृतामाभीर-<br>वामभ्रुगार्मभ्यर्णे^१० परिरभ्य निर्भरमुरः प्रेमान्धया राधया ।<br>साधु त्वद्वदन सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुतिव्याजार्दुङ्कैट^११<br>चुम्बित. सितमनोहारी हरिः पातु व. ॥ १६८ ॥ साकूत-<br>स्मितमाकुलाकुलगलद्धम्मिल्लमुँल्लाँसित^१२भ्रूवल्लीकमलीकदर्शित-<br>भुजामूलार्धदृष्टस्तनम् । गोपीना^९ निर्भृत^१४ निरीक्ष्य<br>ललित काचिच्चिर चिन्तयन्नन्तर्मुग्धमनोहो हरतु वः

ता परिरम्य मन्मथकलासक्तो हरिः पातु वः ॥ १५१ ॥ मातः किं यदुनाथ देहि चषकं किं तेन पातुं पयस्तन्नास्त्यद्य कदास्ति तन्निशि निशा का वान्धकारोदये । आमील्याक्षि- युगं निशाप्युपगता देहीति मातुः पुनर्वक्षोजाम्बरकर्षणोद्यत- करः कृष्णः स पुष्णातु नः ॥ १५२ ॥ अर्धोन्मीलितलोच- नस्य पिबतः पर्याप्तमेकं स्तन सद्यःप्रस्रुतदुग्धदिग्धमपरं हस्तेन संमार्जतः । मात्रा चाङ्गुलिलालितस्य चिबुके सेरायमाणे मुखे विष्णोः क्षीरकणाम्बुधामधवळा दन्तद्युतिः पातु वः ॥ १५३ ॥ गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते किं त्वेवं विजनेस्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गि- सूचितवृथाप्रस्थानखेदालसामाश्लिष्यन्पुलकाङ्कुराञ्चितवपुर्गोपीं हरिः पातु वः ॥ १५४ ॥ रामो^३ नाम बभूव हुं तदबला सीतेति हुं तौ पितुर्वोचा पञ्चवटीवने निवसतस्तामाहरद्रावणः । कृष्णेनेति पुरातनी निजकथामाकर्ण्य मात्रेरिता सौमित्रे क्व धनुर्धनुर्धनुरिति प्रोक्ता गिरः पान्तु वः ॥ १५५ ॥ कोऽयं द्वारि हरिः प्रयाह्युपवनं शाखामृगस्यात्र किं कृष्णोऽहं दयिते बिभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरात् । रावेऽहं मधुसूदनो^७ व्रज लता तामेव पुष्पाम्वितामित्थं निर्वचनीकृतो दयितया हीणो हरिः पातु वः ॥ १५६ ॥ पीठे पीठनिषण्णबालकगले तिष्ठन्सगोपालको यन्त्रान्तःस्थितदुग्धभाण्डमवभिद्याच्छाद्य घण्टारवम् । वक्त्रोपान्तकृताञ्जलिः कृतशिरःकम्पं पिबन्यः पयः पायादागतगोपिकानयनयोर्गण्डूषफूत्कारकृत् ॥ १५७ ॥ पद्मे त्वन्नयने स्मरामि सततं भावो भवत्कुन्तले नीले मुह्यति किं करोमि महितैः^१० क्रीतोऽस्मि ते विभ्रमैः । इत्युत्स्वप्नवचो निशम्य सरुषा निर्भर्त्सितो राधया कृष्णस्तत्परमेव तद्व्यपदि- शन्क्रीडाविटः पातु वः ॥ १५८ ॥ दृष्ट्वा^१२ केशव गोपरोग- हृतया किञ्चिन्न दृष्टं मया तेनात्र स्खलितास्मि नाथ पतिता^१३ किं नाम नालम्बसे । एकस्त्वं विषमेषुखिन्नमनसा सर्वार्बलानां^१४ गतिर्गोप्त्यैव गदितः शैलेशमवैतोद्रोहे^१७ हरिवर्धिश्चिरम् ॥ १५९ ॥ केयं भाग्यवती तयोरसि मणी रूपेऽग्रैवर्णं^१८ विना कृत्वारत्नाः

प्रथमं विना क्व सहजो वर्णो मणेस्तादृशः । स्त्रीरूपं कथमस्य लिङ्गनियमात्पृच्छामि बध्वाकृति मुग्धे त्वत्प्रतिबिम्बमित्यपल- पन्राधा हरिः पातु वः ॥ १६० ॥ या दृष्ट्वा यमुना पिपासु- रनिशं व्यूहो गवां गाहते विद्युत्वानिति नीलकण्ठनिवहो या द्रष्टुमुत्कण्ठते । उत्तप्ताय तमालपल्लवमिति च्छिन्दन्ति या गोपिकाः कान्तिः कालियशामनस्य वपुषः सा पावनी पातु वः ॥ १६१ ॥ श्रीमद्गोपवधूस्ययग्रहपरीरब्धेऽङ्गे तुङ्गस्तन व्यामर्दार्दलितोऽपि चन्दनरजस्सङ्गे वहन्सौरभम् । कश्चिज्जा- गरजातरागनयनद्वन्द्वः प्रभाते श्रियं बिभ्रत्कामपि वेणुनाद- रसिको जाराग्रणीः पातु वः ॥ १६२ ॥ कण्ठालिङ्गनमङ्गळं घनकुचाभोगोपभोगोत्सव श्रोणीसगमसौभग च सतत मत्प्रेयसीना पुरः । प्रात्तु कोऽयमितीर्थ्ययैव यमुनाकूले वळाय स्वयं गोपीनामहरदूकूलनिचय कृष्णः स पुष्णातु नः ॥ १६३॥ कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुममकृन्मृद्भक्षिता स्वेच्छया सत्य कृष्ण क एवमाह मुँसली^१ मिथ्याम्ब पश्य़ाननम् । व्योदेहीति^२ विकामिते च वदने दृष्ट्वा समस्तं जगन्माता यस्य जगाम विस्मयपद पायात्स व श्रीपतिः ॥ १६४ ॥ अम्ब श्राम्यसि तिष्ठ गोरसमह मथ्नामि मन्थानक प्रालम्ब्य स्थितमीश्वरं सग्मस दीनाननो वाँसुक़ि^३ । सासूय कैमलाळया^४ सुंर-^५ गण. सानन्दमुद्यद्रय राँहुः^६ प्रैक्षत य स वोऽस्तु शिवदो गोपालबालो हरि ॥ १६५ ॥ कालिन्द्याः पुलिनेषु केलि- कुपितामुत्सृज्य रासे रस^७ गच्छन्तीमनुगच्छतोऽश्रुकलुषा कस- द्विषो राधिकाम् । तत्पादप्रतिमानिवेशितपदस्योद्गूतरोमोद्गते- रक्ष्णोणोऽनुनय. प्रसन्नदयितादृष्टस्य पुष्णातु व. ॥ १६६ ॥ कस ध्वस्यते सुरं तिरयते हंस तथा हिंसते बाण क्षीणयते बक लघयते पौण्ड्र तथा लम्पते । भौम क्षामयते बलाद्वल- भिदो दर्पं पराकुर्वत क्लिष्ट शिष्टगण प्रणम्रमवते कृष्णाय तुभ्य नमः ॥ १६७ ॥ रासोल्लासभरेण विभ्रमभृतामाभीर- वामभ्रुगार्मभ्यर्णे^१० परिरभ्य निर्भरमुरः प्रेमान्धया राधया । साधु त्वद्वदन सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुतिव्याजार्दुङ्कैट^११ चुम्बित. सितमनोहारी हरिः पातु व. ॥ १६८ ॥ साकूत- स्मितमाकुलाकुलगलद्धम्मिल्लमुँल्लाँसित^१२भ्रूवल्लीकमलीकदर्शित- भुजामूलार्धदृष्टस्तनम् । गोपीना^९ निर्भृत^१४ निरीक्ष्य ललित काचिच्चिर चिन्तयन्नन्तर्मुग्धमनोहो हरतु वः


१ पानपात्रम् २ एकान्तगतयो ३ रचना ४ यथा माता स्वपुत्रप्रस्वापनाय पुरातना कथा कथयति, तथा यशोदापि राम इति कश्चिद्राजासीदिति वदति स तच्छ्रुत्वा कृष्णोऽपि हुंकार दत्तवान् ५ वानर, पक्षे,-कृष्ण ६ कृष्णवर्णं, पक्षे,-कृष्णनामा ७ भ्रमर, पक्षे,-मधुसूदननामा ८ आलम्बमानो रज्जुषञ्जर, शिक्य इति प्रसिद्ध ९ हे रमे, पक्षे,-पद्मरूपे १० पूज्यै ११ गोपे त्वयि यो राग आसक्तिस्तद्भूतयापहृतया, पक्षे,-गवां परागैर्धूलिभिर्व्याप्तया १२ युक्तायुक्तम्; पक्षे,-प्लवविषमम् १३ पतित्वम्, पक्षे,-पतन प्राप्ताम् १४ विषमेषु पञ्चशरस्तेन खिन्नमनसाम्, पक्षे,-विषमेषु सकटेषु खिन्नमनसम् १५ स्त्रीणाम्, पक्षे,-बलरहितानाम् १६ ससूचनम् १७ गोस्थानम् १८ अग्रवर्णो र इति, रमणीयत्थं	१ बलभद्र २ विकासय ३ समुद्रमथने रज्जुकृतस्य मम पुनरपि स एव भयकर प्रसङ्ग आगत इति त्रासेन शेष ४ मम सपत्नी काचिद्बुद्धिविधतीत्यसूयया ५ अमृतप्राप्तिर्भविष्यतीति धिया ६ शिरश्छेदो भविष्यतीति बुद्ध्या ७ रागम् ८ सफला ९ गोपिकानाम् १० समीपम् ११ प्रकटम् १२ उच्चै कृता १३ जृम्भणादिच्छलेनेत्यर्थ . १४ गोप्यभावम्.

१ पानपात्रम् २ एकान्तगतयो ३ रचना ४ यथा माता स्वपुत्रप्रस्वापनाय पुरातना कथा कथयति, तथा यशोदापि राम इति कश्चिद्राजासीदिति वदति स तच्छ्रुत्वा कृष्णोऽपि हुंकार दत्तवान् ५ वानर, पक्षे,-कृष्ण ६ कृष्णवर्णं, पक्षे,-कृष्णनामा ७ भ्रमर, पक्षे,-मधुसूदननामा ८ आलम्बमानो रज्जुषञ्जर, शिक्य इति प्रसिद्ध ९ हे रमे, पक्षे,-पद्मरूपे १० पूज्यै ११ गोपे त्वयि यो राग आसक्तिस्तद्भूतयापहृतया, पक्षे,-गवां परागैर्धूलिभिर्व्याप्तया १२ युक्तायुक्तम्; पक्षे,-प्लवविषमम् १३ पतित्वम्, पक्षे,-पतन प्राप्ताम् १४ विषमेषु पञ्चशरस्तेन खिन्नमनसाम्, पक्षे,-विषमेषु सकटेषु खिन्नमनसम् १५ स्त्रीणाम्, पक्षे,-बलरहितानाम् १६ ससूचनम् १७ गोस्थानम् १८ अग्रवर्णो र इति, रमणीयत्थं

१ बलभद्र २ विकासय ३ समुद्रमथने रज्जुकृतस्य मम पुनरपि स एव भयकर प्रसङ्ग आगत इति त्रासेन शेष ४ मम सपत्नी काचिद्बुद्धिविधतीत्यसूयया ५ अमृतप्राप्तिर्भविष्यतीति धिया ६ शिरश्छेदो भविष्यतीति बुद्ध्या ७ रागम् ८ सफला ९ गोपिकानाम् १० समीपम् ११ प्रकटम् १२ उच्चै कृता १३ जृम्भणादिच्छलेनेत्यर्थ . १४ गोप्यभावम्.

पृष्ठ 38 पृष्ठ 40