सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

४० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम्

---

॥ २१ ॥ केषांचिद्वाचि शुकवत्परेषां हृदि मूकवत् । कस्याप्या हृद्याद्वक्त्रे वल्गु वल्गन्ति सूक्तयः ॥ २२ ॥ बहूनि नरशीर्षाणि लोमशानि बृहन्ति च । ग्रीवासु प्रतिबद्धानि किंचित्तेषु सकर्णकम् ॥ २३ ॥ कवीनां महतां सूक्तैर्गूढार्थान्तरसूचिभिः । विध्यमानश्रुतेर्मा भूद्दुर्जनस्य कथं व्यथा ॥ २४ ॥

अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ॥ २५ ॥ गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी सुँसम्भ्रमाद्यस्य ॥ तेनाम्बा यदि सुँतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति ॥ २६ ॥ निर्गुण इति मृत इति च द्वावेकार्थाभिधायिनौ विद्धि । पश्य धनुर्गुणशून्यं निर्जीवं यदिह शमन्ति ॥ २७ ॥ अन्तर्भूतो निवसति जडे जडः शिशिरमहसि हरिण इव । अजडे शशीव तपने स तु प्रविष्टोऽपि न सरति ॥ २८ ॥ जीवितं इव कण्ठगते सूक्ते दुःखासिका कवेस्तावत् । नयनविकासविधायी सचेतनाम्यागमो यावत् ॥ २९ ॥ साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः । तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥ ३० ॥ जडेषु जातप्रतिभाभिमानाः खला कवीन्द्रोक्तिषु के वराकाः । प्राप्ताभिनिर्वापणगर्वमम्बु रबाङ्कुरज्योतिषि किं करोति ॥ ३१ ॥ येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः । ते मृत्युलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ ३२ ॥ मुक्ताफलैः किं मृगपक्षिणां च मृष्टान्नपानं किमु गर्दभानाम् । अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतं मूर्खस्य किं धर्मकथाप्रसङ्गः ॥ ३३ ॥ अज्ञातपाण्डित्यरहस्यमुद्रा ये काव्यमार्गे दधतेऽभिमानम् । ते गारुडीयाननधीत्य मन्त्रान्हालाहलामादनमारमन्ते ॥ ३४ ॥ अवद्यजंम्बालगवेषणाय कृतोद्यमानां खलसौरभाणाम् । कवीन्द्रवाङ्निर्झरनिर्झरिण्या सजायते व्यर्थमनोरथत्वम् ॥ ३५ ॥ वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्रपारगो न चापि मूर्खो बहुरत्नसंयुतः । सुलोचना जीर्णपटापि शोभते न नेत्रहीना कनकैरुलंकृता ॥ ३६ ॥ व्यालाश्च राहूश्च सुधाप्रसादाज्जहाशिरोनिग्रहसुग्रमापुः । इतीव भीता पिशुना भवन्ति पराङ्मुखाः काव्यरसामृतेषु ॥ ३७ ॥ सरस्वतीमातुरभूच्चिरं न यः कवित्वपाण्डित्यघनस्तनंधयः । कथं स सर्वाङ्गमनाससौष्ठवो दिनादिनं प्रौढिविशेषमश्नुते ॥ ३८ ॥ वितीर्णशिक्षा इव हृत्पदस्थसरस्वतीवाहनराजहंसैः । ये क्षीरनीरप्रविभागदक्षा विवेकिनस्ते कवयो जयन्ति ॥ ३९ ॥ काव्यामृतं दुर्जनराहुनीत प्राप्त्य भवेन्नो सुमनोजनस्य । सच्चक्रमव्याजबिराजमानतँैष्ण्यप्रकर्षे यदि नाम न स्यात् ॥ ४० ॥ विना न साहित्यविदापरत्र गुणः कथंचित्प्रथते कवीनाम् । आलम्बते तत्क्षणमम्भसीव विस्तारमन्यत्र न तैलविन्दुः ॥ ४१ ॥ अत्यर्थवक्तवमनर्थकं या शून्या तु सर्वान्यगुणैर्य्यनक्ति । अस्पृश्यतादूषितया तया कि तुच्छश्वपुच्छच्छटयेव वाचा ॥ ४२ ॥ नीचस्तनोत्वश्रु नितान्तकाष्ण्र्यं पुष्णातु साधर्म्यमृदञ्जनेन । विना तु जायेत कथं तदीयक्षोदेन सारस्वतदृक्प्रसादः ॥ ४३ ॥ विविनक्ति न बुद्धिदुुर्विधः स्वयमेव स्वहितं पृथग्जनः । यदुदीरितमन्यदः परैर्न विजानाति तदद्भुतं महत् ॥ ४४ ॥ विद्दुरेव्यैदपायमात्मना परतः श्रद्दधतेऽथ वा बुधाः । न परो पहितं न च स्वतः प्रैमिमीतेऽनुमवाहतेऽल्पधीः ॥ ४५ ॥ अथ र्वामिनिविष्टबुद्धिषु व्रजति व्यर्थकता सुभाषितम् । रविरोगिषु शीतरुचिषः करजालं कमलाकंरेष्विव ॥ ४६ ॥

इतरकर्मफलानि यदृच्छया विलिख तानि सहे चतुरानन । अ॒रसिकेषु कवित्वनिवेदनं शिरसि मा लिख मा लिख मा लिख ॥ ४७॥ कतिचिदुद्धतनिर्भरमत्सराः । कतिचिदामवचःस्तुतिशालिनः । अहह केऽपि निरक्षरकुक्षयस्तदिह सम्प्रति कं प्रति मे श्रमः ॥ ४८ ॥ ये के विचित्ररसशालिषु सत्कवीनां सूक्तेषु कर्णपथगामिषु नाद्रियन्ते । ते मालतीपरिमलेष्वपि कन्दलत्सु नामापुटं करतलेन पिदध्युरेव ॥ ४९ ॥ मन्द्राणि मा कुरु विषादमनादरेण मात्सर्यमग्नमनसा सहसा खलानाम् । काव्यारविन्दमकरन्दमधुव्रतानामास्येषु धास्यसितमा कियतो विलासान् ॥ ५० ॥ चेतःप्रसादजननं विबुधोत्तमानामानन्दि सर्वरसयुक्तमतिप्रसन्नम् । काव्यं खलस्य न करोति हृदि प्रतिष्ठां पीयूषदानमिव वक्रविवर्ति राहोः ॥ ५१ ॥ बद्धा यदर्पणरसेन विमर्दपूर्वमर्थान्कथं झटिति तान्प्रकृतान्न दद्युः । चौंरा इवातिमृदवो महता कवीनामर्थान्तरान्यपि हठाद्वितरन्ति शब्दाः ॥ ५२ ॥ अर्थोऽस्ति चेन्न पदशुद्धिरथास्ति सापि नो रीतिरस्ति यदि सा घटना कुतस्त्या । सास्त्यस्ति चेन्न नववक्रगतिस्तदेतद्व्यर्थं विना रसमहो गहनं कृत्वित्वम् ॥ ५३ ॥ श्लाघ्यैव वक्रिमगतिर्धनदार्व्यबन्धोत्सवा. कविप्रवरसूक्तिधनुर्लतायाः । कर्णान्तिकप्रणयभाजि गुणे यदीये चेतांसि मत्सरवतां झटिति त्रुटन्ति ॥ ५४ ॥ अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुँद्वर्तितं स्थैलेऽब्जमवरोपितं सुचिरमूषरे वर्षितम् । श्वपुच्छेमवनामितं बधिरैर्कर्णजापः कृतो धृतोऽन्धमुखदर्पणो यदबुधो जनः सेवितः ॥ ५५ ॥ प्रैसँह्म

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

वामभागः (Left Side): १ विकृतिभाव गतम्, २ रञ्जयितुमसमर्थो भवति ३ खटिका 'खडू' इति लोके, न पतति सद्यो यस्य नाम न लिखति ४ पुत्रिणी ५ मूर्खै, पक्षे,-जलरूपत्वात् ६ मूर्ख, पक्षे,-पशुत्वात् ७ शृङ्गम् ८ दैवम् ९ कर्दम्

दक्षिणभागः (Right Side): १ बुद्धिशून्य २ पामरजन ३ आगामिनम् ४ जानाति ५ दुराग्रहमस्तचि्त्तेषु ६ शीतभानो ७ स्वेच्छया ८ प्रेतशरीरम् ९ उद्वर्तन यवगोधूमादिचूर्णेन मलापकर्षणं तेन सुगन्धितम् १० निर्जैलप्रदेशे ११ क्षारमृद्धूमौ १२ ऋजुतास्पादानाय नम्रीकृतम् १३ कर्णमन्त्र १४ बलात्कार कृत्वा