भारतकोश
सूर्यसिद्धान्त (प्राचीन भारतीय खगोल गणित - सानुवाद सटीक)

सूर्यसिद्धान्त (प्राचीन भारतीय खगोल गणित - सानुवाद सटीक)

Surya Siddhanta with Hindi Mathematical Commentary

भगवान् सूर्य / मय दानव / प्रो. रामचन्द्र पाण्डेय द्वारा

DevanagariHindipublished838 पृष्ठ

पृष्ठ 744, कुल 838 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 744

भूगोलाध्याय ७१६ ७८-७६-वर्षपति, मासपति, दिनपति तथा होरापतियों का सम्बन्ध । श्लोक ८०- नक्षत्र-कक्षा का विस्तार । श्लोक ८१-८४-आकाश-कक्षा का प्रमाण तथा इससे ग्रह की कक्षाओं और गतियों का सम्बन्ध । श्लोक ८५-६०-कक्षाओं का परिमाण योजनों में ।] इस अध्याय में भूगोल की उत्पत्ति, स्थिति, विस्तार आदि सभी बातों का निरूपण किया गया है, इसीलिए इसका नाम भूगोलाध्याय है । साथ ही साथ ग्रहों, नक्षत्रों और आकाश की कक्षाओं के प्रमाण भी दिये गये हैं । मयासुर के प्रश्न और सूर्यांश पुरुष के उत्तर की भूमिका - अथार्काशसमुद्भूतं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । भक्त्या परमयाऽभ्यर्च्य पप्रच्छेदं मयोऽसुरः ॥१॥ भगवन् किंप्रमाणा भूः किमाकारा किमाश्रया । किविभागा कथं वाऽत्र सप्तपातालभूमयः ॥२॥ अहोरात्रव्यवस्थां च विदधाति कथं रविः । कथं पर्येति वसुधां भुवनानि विभावयन् ॥३॥ देवासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययात् । किमर्थं तत्कथं वा स्याद् भानोः भगणपूरणात् ॥४॥ पित्र्यं मासेन भवति नाडीषष्ट्या तु मानुषम् । तदेव किल सर्वत्र न भवेत् केन हेतुना ॥५॥ दिनाद्धमासमहोरात्रामषिषा न समाः कुतः । कथं पर्येति भगणः सग्रहोऽयं किमाश्रयः ॥६॥ भूमेरुपर्यधुर्युक्ताः किमुत्सेधाः किमन्तराः । ग्रहर्क्षकक्ष्याः किम्मान्त्राः स्थिताः केन क्रमेण ताः ॥७॥ ग्रीष्मे तीव्राः करा भानोः न हेमन्ते तथाविधाः । कियती तत्करव्याप्तिः मानानि कति किञ्च कैः ॥८॥ एतन्मे संशयं छिन्धि भगवन्भूतभावन । अन्यो न त्वामृते छेत्तां विद्यते सर्वदर्शिवान् ॥६॥ इति भक्त्योदितं श्रुत्वा मयेनार्काशसंभवः । रहस्यतरमध्यायं पुनः प्राह यथाश्रुतम् ॥१०॥ शृणुष्वैकमना भूत्वा गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । वक्ष्याम्यतीवभक्तानां नादेयं विद्यते मम ॥११॥