भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 230, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 230

१२२

सुश्रुतसंहिता

[ अ० ४५ ]

धान्याम्लं धान्ययोनिस्त्वाञ्जीवनं दाहनाशनम् । स्पर्शात् पानात्तु पवनकफतृष्णाहर् लघु ॥२१४॥ तैक्ष्ण्यान्च निर्हरेदाशु कफ गण्डूषधारणात् । मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यमलजोषकलमापहम् ॥२१५॥ दीपनं जरणं भेदि हितमास्थापनेषु च । समुद्रमाश्रितानां च जनानां सात्त्व्यमुच्यते ॥२१६॥ इति मद्यवर्गः ।

धान्याम्ल३—चूँकि धान्यों से बना है, इसलिये जीवन (पाणधारक), दाहनाशक (स्पर्श द्वारा), पीने से—वायु-कफ एवं तृष्णा नाशक, लघु, तीक्ष्ण होने से कफ को शीघ्र बाहर निकालता है। मुख में कुल्ले के रूप में धारण करने से—मुख की विरसता, दुर्गन्धता को, मल को, शुष्कता को दूर करता है, यकान को मिटाता है, अग्निदीपक, पाचक, भेदी (मलभेदि), अस्थापन (निरुद्धन वस्तियों) में उपकारी है। समुद्र में रहकर जीवन व्यतीत करनेवाले (नाविकों) पुरुषों को 'सात्त्व्य' होता है ॥२१४-२१६॥ इति मद्यवर्गः ॥

अथ मूत्राणि ।

मूत्राणि गोमहिष्यजाविगजहृद्यखरोष्ट्राणां तीक्ष्णान्युष्णानि कट्टनि तिक्कानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृमिमेदोविषगुल्माज्जडरुक्छशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यानि दीपनानि च सामान्यतः ॥२१७॥

इसके आगे मूत्रक कहते हैं—

१ गुडाम्बु का लक्षण—

“गुडाम्बुता सतैलेन सन्वानं काञ्चिकं तु यत् । कन्दशाकफलैर्युक्तं गुडशुक्तं तदुच्यते ॥”

मधुशुक्त का लक्षण—

“जम्बीरस्य फलरसं पिप्पलीभूलसंयुतम् । मधुभाण्डे विनिक्षिप्य धान्यराशौ निवापयेत् । ज्यहेण तज्जातरसं मधुशुक्तमुदाहृतम् ॥” कई आचार्य—मधुशुक्त के स्थान पर मधुशुक्त पढ़ते हैं।

मधुशुक्त का लक्षण—

“सर्वं मध्यं पञ्चरसं (लवणवर्ज) कालान्तरवशाद्यदा । त्यक्त्वान्यरसमल्लव्यं याति शुक्तं तदुच्यते ॥”

२ तुषोदक—“तुषोदकं यवैरामः सतुषः शकलीकृतैः”

सौवीरक—

“सौवीरकं यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषीकृतम् । गोवूमैरपि सौवीरमाचार्याः केचिद्बुद्धिरे ॥”

३ धान्याम्ल—

“धान्याम्लं शालिचूर्णश्च कोद्रवादिकृतं च यत् ॥”

मूत्रों के सामान्य गुण—मूत्र आठ प्रकार के हैं। यथा—गाय, भैंस, बकरी, भेड़, हाथी, घोड़ा, गधा, ऊँट, के। ये मूत्र—उष्णवीर्य, कटु-तिक्त, लवण-अनुरस, लघु, संशोधक, कफ-वायु-कृमि-मेद-विष-गुल्म-अर्श-उदर-कुष्ठ-शोफ-अरोचक-पाण्डुरोग-नाशक, हृदय के लिये प्रिय और अग्निदीपक है।

वि० मन्तव्य—मूत्रप्राणी के शरीर का पित्तप्रधान द्रव है, अत एव पित्त का समानधर्मी है—दोनों के रस, गुण, वीर्य, विपाक एवं प्रभाव समान हैं और कर्म भी समान हैं। मूत्र-वातजनित विकारों तथा कृमि आदि रोगों में विरेचनार्थ दिया जाता है। इसमें जो पीलापन होता है वह पित्त के मिश्रण का सूत्रक है, प्राणी जितना लवण खाता है उसका अधिकांश मूत्र में बुला रहता है। अतएव वह लवणानुरस होता है, कटु तिक्त आदि भक्ष्यों के रस भी मूत्र के साथ निकल जाते हैं। पित्त मिश्रित होने के कारण ही यह उष्ण, तीक्ष्ण एवं अग्निदीपक होता है ॥२१७॥

भवत्श्चात्र—

तत् सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु । शोधनं कफवातघ्नं कृमिमेदोविषापहम् ॥२१८॥ अर्गोजठरगुल्मघ्नं शोफारोचकनाशनम् । पाण्डुरोगहर् भेदि हृद्यं दीपनपाचनम् ॥२१८॥ कहा भी है—

सब प्रकार के मूत्र—कटुरस, तीक्ष्ण, उष्ण लवण-अनुरस, लघु, क्षीतों के शोधक, कफ वायु-नाशक, कृमि-मेद-विष-अर्श-उदर-गुल्म-शोफ-अरोचक-पाण्डुरोग नाशक, विरेचक, हृदय के लिये प्रिय और अग्निदीपक एवं पाचक हैं ॥२१८ २१९॥

गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वाच्च वातलम् । लब्धवग्निदीपनं मध्यं पित्तलं कफवातनुत् ॥२२०॥ शूलगुल्मोदरानाहविरेकास्थापनादिषु । मूत्रप्रयोगसाध्येषु गन्धं मूत्रं प्रयोजयेत् ॥२२१॥

गाय का मूत्र—(बैल का नहीं)—कटुरस, तीक्ष्ण, उष्ण, क्षारयुक्त होने से वायुकारक नहीं। लघु, अग्निदीपक, मध्य (पवित्र), पित्तकारक, कफ-वायुनाशक, शूल, गुल्म, उदर, आनाह (आध्मान) नाशक, विरेचन एवं आस्थापन तथा जो रोग मूत्रप्रयोगसाध्य हैं, उनमें गाय का मूत्र प्रयोग करना चाहिये ॥२२०, २२१॥

दुर्नामोदरशुलेषु कृष्टमेहाविशुद्धिषु । आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ॥२२२॥

१ गाय, भैंस, बकरी, भेड़ इतमें स्त्रीलज्ज का घोड़ा, गधा, ऊँट, हाथी इतमें पुरुष जाति का मूत्र बरतना चाहिये।