भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 326, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 326

१७८

सुश्रुतसंहिता

[ ७० ]

शोकः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे

रक्ताञ्चोयः सोऽध्रुषो रुग्ध्वराह्यः ॥४१॥

अध्रुष—रक्त के कारण तालु प्रदेश में लालवर्ण एवं जड़ ( निश्चल ) शोथ उत्पन्न हो जाता है । इसको अध्रुष कहते हैं । इसमें वेदना तथा ज्वर रहता है ॥४१॥

कूर्मोत्सन्नोऽवेदतोऽश्रीघ्रजन्मा-

उरक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् ।

मांसकच्छप—कफ के कारण कल्लुवे के समान मध्य में से उठा हुआ, वेदना रहित, पाण्डुरवर्ण का धीरे धीरे फैलनेवाला शोथ उत्पन्न होता है । इसको कच्छप कहते हैं ।

पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं

विद्याद्रक्तादुर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ॥ ४३ ॥

अर्बुद—रक्त के कारण से तालु के मध्य में पद्माकर्णिका के समान आकार का शोथ उत्पन्न होता है । इसके लक्षण रक्तार्बुद के समान (पूर्वोक्त लक्षणों के समान) होते हैं ॥४३॥

दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च

तालवन्तःस्थं मांससंघातमाहुः ।

मांससंघात—तालु के अन्दर का मांस कफ के कारण दूषित हो जाता है, इसमें वेदना नहीं होती, इसको मांससंघात कहते हैं ।

नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्थान-

मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ॥ ४४ ॥

तालुपुप्पुटक—मेदोमिश्रित कफ के कारण से तालु प्रदेश में वेदना रहित, स्थायी ( स्थिर ) एवं कोलमात्र ( बेर के आकार का ) शोथ उत्पन्न होता है, उसको तालुपुप्पुट कहते हैं ॥४४॥

शोषोऽत्यर्थं दीर्घते चापि तालुः

श्वासो वातात्तालुशोषः सपिप्तात् ॥

तालुशोष—इस रोग में अत्यन्त शोष ( शुष्कता ) होता है, तालु विशेष रूप में फट जाता है । श्वास उत्पन्न होता है, यह रोग वात पित्तजन्य है ।

पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं

तालुन्येन तालुपाकं वदन्ति ॥ ४५ ॥

तालुपाक—जिस समय पित्त तालु में अभियानक पाक उत्पन्न करता है, उसको 'तालुगक' कहते हैं ॥४५॥

कण्ठगतास्तु—रोहिण्यः पञ्च, कण्ठगालूकम्; अधि-जिह्वा, वलयो, वलास, एकवृन्दो, वृन्दः, शतन्नी, गिलायुः, गलविद्रधिः, गलोघः, स्वरन्नी, मांसतानो, विदारो चेति ॥

कण्ठगत रोग—पाँच रोहिणी ( वात, पित्त, कफ, सन्निपात और रक्तजन्य ), कण्ठगालूक, अधिजिह्वा, वलय, वलास, एकवृन्द, वृन्द, शतन्नी, गिलायु, गलविद्रधि, गलोघ, स्वरन्नी, मांसतान और विदारो ये सत्रह रोग हैं ॥४६॥

गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ

पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् ।

प्रदूष्य मांसं गलरोधिनोऽङ्गुरान्

सूजन्ति यान् साऽसुहरा हि रोहिणी ॥४७॥

रोहिणी—वायु एवं मूर्च्छित ( प्रदूषित ) पित्त और कफ पृथक् २ अथवा सन्निपात रूप से एवं रक्त गले में मांस को दूषित करके, गले को रोकनेवाले अङ्गुरों को उत्पन्न करते हैं । इन अङ्गुरों को रोहिणी कहते हैं । यह रोग प्राणनाशक है ॥४७॥

जिह्वां समन्ताद्भुग्वेदना ये

मांसाङ्गुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः ।

तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति

वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ॥ ४८ ॥

वातजन्य रोहिणी—जो मांसाङ्गुर जिह्वा के चारों ओर उत्पन्न हो जायें तथा इनमें तीव्र वेदना होती हो, इनके कारण गला रुक जाये, इनको वातजन्य रोहिणी कहते हैं । इसमें वातजन्य मन्यास्तम्भ आदि उपद्रव विशेष रूप से रहते हैं ॥४८॥

क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका

तीव्रञ्चवरा पित्तनिमित्तजा स्यात् ।

पित्तजन्य रोहिणी में—अङ्गुर शीघ्र उत्पन्न होते हैं, शीघ्र ही विद्रघ्य होते हैं, शीघ्र ही पकते हैं । इनमें तीव्रञ्चवर उत्पन्न होता है, यह रोग पित्तजन्य है ।

स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका

गुर्वो स्थिरा सा कफसंभवा वै ॥ ४९ ॥

कफजन्य रोहिणी में—अङ्गुर क्षोत ( कण्ठक्षोत ) को रोक लेते हैं, धीरे २ पकते हैं, गुर्वो ( भारी ) एवं स्थिर ( कठिन ) होते हैं ॥४९॥

गम्भीरपाकाऽप्रतिवारवीर्या

त्रिदोषलिङ्गा त्रयसंभवा स्यात् ।

सन्निपातजन्य रोहिणी—गम्भीर ( अनुत्तान ) पकती है, अप्रतिवारवीर्या ( दुनिवार शक्तिवाली ) होती है । इसमें तीनों दोषों के लक्षण रहते हैं ।

स्फोटचित्ता पित्तसमानलिङ्गा-

ऽसाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ॥५०॥

रक्तजन्य रोहिणी—स्फोटो ( छालों ) से व्याप्त, पित्त के समान लक्षणों से युक्त एवं असाध्य होती है ॥५०॥

कोलास्थिमात्रः कफसंभवो यो

प्रनियर्गले कण्ठकशूकभूतः ।

खरः स्थिरः शब्दनिपातसाध्य-

स्तं कण्ठगालूकमिति ब्रुवन्ति ॥ ५१ ॥

१ असाध्य निर्णय—

“वातात् पित्तात् कफात् त्रिभ्यो रक्ताद् रोहिण्य ईरिताः ।

अन्या सद्यो भारयन्ति आसन्तिश्चः क्रियां विना ॥”

सुश्रुत संहिता · पृष्ठ 326, कुल 872 में से · BharatKosha