सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 468, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ें- ४१२ सुश्रतसंिता [ अ०
विज्ञेयो लक्षणाभ्यां चिकिरस्यश्चाविरोधतः ॥२९॥ | आदि कटु द्रव्य मिलाकर मधु कै साय चटे । मू क साष | इस विषय मे श्लोक भी दै शुद्ध वायुको दोषां से युक्तं | महि पाक्षगुग्गुल या शिकाजीत को पीये | इससे कपः वायु को, या रसादि घावुभों से आदृत वायु को, लक्षण आक्रान्त मेद युक्त वायु नष्ट होती है|
तक चे" से जानना अ चाहिये, विना दूसरे के विरोध के इसकी गुल्म, ओर अन्तः विद्रधि नष्ट होती हे |. ह,
चिकित्सा करे । वक्तव्य- वायु का प्राण-अपान आदि से आवरण होने पर
बीख मेद् चरक में कदे हे, यथा-
माखुतानां च पञ्चानामन्योन्यावरणं श्रणु |
ड्ग व्याससमाखाभ्यायुच्यमानं मयाऽनघ ॥
प्राणो बृणोव्युदानायान् प्राणं बृण्वन्ति तेऽपि च ।
उदानादयास्तथाञन्योन्यं खव एव यथाक्रमम् |
विशत्यावरणान्येतान्युल्बणानां परस्परम् | मार्तानां ठु पञ्चानां तानि सम्यक् प्रतकयेत् ॥२६॥ रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिखः । करोति यस्य तं वेः सोथवत् समुपाचरेत् ॥३०॥
मेद से मिली वायु-वेदनाश्चील, मोटी शीतल शोथ को
उत्यज्न करती है । इसकी चिकित्खा शोथ की माति करे ॥३०॥
कफमेदोषृतो वायुयदोरू प्रतिपद्यते । तदाऽङ्गमद॑स्तेमित्यरोमहषेरुजाञ्वरेः ॥३१॥। निद्रया चार्दितो स्तब्धो ओतलखावम्रचेतनौ ।
गुरुकाव स्थि रावूरू न स्वाविव च मन्यते ॥३२॥ तमूरुस्तम्भसमित्याहुराव्यवातमथापरे । कफ ओर मेद् से आदृत वायु जव ऊर मे परहुव जाती | है, तव अंगों का टूटना, स्तिमितता, रोमांच, वेदना, ज्वर, नीद् का न आना, स्तन्धता, शीतल्ता, चेतना का अभाव, भारीपन) नरम तथा रोगी अपने ऊरु को अपना ही नहीं खमक्षता । इस रोग को ऊरुस्तम्भ कहते हँ । दूसरे आब्यवात कहते हे । चरक मे- “जघोरग्लानिरव्ययंः शश्वच्चाद्ाहवेदने । पदं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पशं न वेत्ति च | संस्थाने पीडने गत्यां चलने चाप्यनीश्वर;। अन्यनेयौ हि संमग्नावृर पादौ च मन्यते ॥ यदा दाहातितोदात्तो वेपनः पुरुषो भवेत् । ऊर्स्तम्भस्तद्ा हन्यात्वाधयेदन्यथा नवम् ॥२३१,२३२॥॥ सनेहवज' पिवेत्तत्र चण ' षड्धरणं नरः ॥२३॥ हितसुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणेः छतम् । लिद्यद्वा त्फलं चृणे' क्षौद्रेण कटुकान्वितम्॥ ३४ मूत्रैवो गुरुं 9४ पिवेद्ाऽपि शिडाजतु । ततो हन्ति कफाक्रान्त' समेदस्कं प्रभञ्जनम् ॥३५॥ इसमे मनुष्य घी-तेल-वसा-मञ्जा-खव स्नेह को छोडकर धड्षरण योग ( चित्तकेन््रयवपाठा आदि ) को गरम पानी से या पिष्यल्योदि गण के चूण से पये | त्रिफला चूं मे मरिच
““वातशचङ्किमिरज्ञानात्तस्य॒स्यारस्नेहनाप्पुनः |
पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छाद् उद्धरणं तथा ॥ तस्य न स्नेहनं कायं न॒बवस्तिन विरेचनम् । न चैव वमनं यस्मात् तन्निबोधत कारणम् |] - चरक ॥२३-२५॥ हद्रोगमरुचि गुल्मं तथाऽभ्यन्तर विद्रधिम् । सक्षारमूत्रवेदश्च रूक्षाण्युस्साद नानि च ॥३६॥ कुयाोदिद्याचच मूत्राव्येः करञ्ञफरसपपेः |
यवक्षार के साथ मूत्र सेस्वेद देवे, रुक्ष उत्सादन बरते। करंजफर ओर सरखों को प्रचुर मूत के साथ पीसकर छेष करे। | भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोदाढशाख्यः ॥३५॥ युष्कमूटढकयूषेण पटोस्य रसेन वा ।
जाङ्गठेरघृतेमासेः शकेश्वा्वणौर्हितेः ॥३६॥
पुरातन सवक; कोद, उद्दालक, शालि, इनको सूखी मू के यूषसेया परवरूकेरससे खाये। जागरू मांसं अथवा रसां मे घी मिलाकर तथा नमक रदित शाकं के साथ खये ॥ यद्] स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफ्मेदसी। ` तद् स्नेहादिकं कम पुनरत्रावचारयेत् ॥३९॥ जव् कफ ओर मेद् बहत क्षीण हो जाये, तव फिर इर स्नेहन आदि कमं करे ॥२३६।। सुगन्धिः सुरुघुः सूदमस्तीदणोष्णः कटुको रसे।
कटुपाकः सरो हयो गुग्गुः स्निग्धपिच्छिरः ॥४०॥
स नवो बृंहणो चुष्यः पुराणस्त्वपकषेणः |
तेदण्योष्ण्याकफवातष्नः सरत्वान्मरखपित्तयुत् ॥४९॥ सोगन्ध्यात् पूतिकोषठ्नः सौदम्याच्चानल्दीपनः।
त प्रातक्जिफखादार्वींपरोरकुडवारिभिः ॥४२॥ पिवेदावाप्य वा मूत्रे; क्षारेरुष्णोदकेन वा । जीण युषरसेः क्षीरोज्ञानो हन्ति मारुतः ॥४२॥ गुल्मं मेहयुदावतेखदरं सभगन्दरम् । कृमिकण्ड्वरुचिधित्राण्यबुदं भरन्थिमेव च ॥४४॥
नाड्याव्यवातशधयथून् कुघदुष्टत्रणांश्च सः । कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनियंथा ॥४५॥ गुग्णुढ सुगन्धि, अति लघु ( हल्का ), चुम, ती, ॐ५' रस मे कटु, विपाक्र में कटु, सर, हय, स्निग्ध एवं पिच्छिट > इसमे नया गुगगु बृंहण ओर दृष्य है, ओर पुराना १५ अपकषेण करता है । तीका ओर उष्ण होने से कफ़ बात न 4 सर होने से मपित्त नाशक दै, खगन्वित होने से का क को नष्ट करता है, सूक्तम होने से अग्नि व्क दे । ६७