सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 495, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ११]
चिकित्सास्थानम्
४३९
कही है। यहाँ भी "नव" के स्थान में "दश" पाठ होना चाहिये ॥३॥
तामिरूपदुर्गं प्रमेहिणमुपचरेत् । तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणं वनस्पतिकषायं वस्तमूर्त्रं चोपदिशेत्, एवमकुर्वन्तस्तस्य मधुराहारस्य मूर्त्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरीभवति प्रमेहश्चाभिव्यक्तो भवति, तत्रोभयतः संशोधनमासेवेत् एवमकुर्वन्तस्तस्य दोषाः प्रवृद्धा मांसशोणिते प्रदूष्य ओषं जनयन्त्युपद्रवान् वा काञ्चित्, तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च, एवमकुर्वन्तस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते, तत्र शस्त्रप्रणिधानमुक्तं त्रणक्रियोपसेवा च, एवमकुर्वन्तस्तस्य पूयोऽस्यन्तरमवदार्थोत्सङ्गं महान्तमवकारां कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः, तस्मादादित एव प्रमेहिणमुपक्रमेत् ॥४॥
शराविका आदि पिड्डकाओं से पीड़ित प्रमेह रोगी की चिकित्सा करे । इन पिड्डकाओं के पूर्वरूपों में ही अपतर्पण, बरगद आदि का कषाय, बकरे का मूत्र पिलाये । इस प्रकार न करने से और मधुर भोजन करते रहने पर मूत्र, स्वेद और कफ मधुर हो जाता है और प्रमेह स्पष्ट दीखता है । इस अवस्था में वसन, विरेचन दोनों संशोधन ले । इस प्रकार न करने से मांस और रक्त वृषित होकर शोफ को तथा कई उपद्रवों को उत्पन्न करते हैं । इसके लिये द्विगुणीय में अपतर्पण से लेकर विरेचन पर्यन्त कही चिकित्सा और सिरामोक्षण करे । इसमें भी चिकित्सा न करने पर इस रोगी के अतिशय बड़े शोफ में वेदना और विदाह विशेष रूप में उत्पन्न हो जाते हैं । इस अवस्था में शस्त्र कर्म और त्रणक्रिया चिकित्सा आवश्यक होती है । इस समय में भी उपचार न करने से-पूय अन्दर के मांस-तन्तु-सिरा आदि को नष्ट करके, खोखला बनाकर-बहुत बड़ी कैवीटी (गुहा) बनाने से रोग असाध्य हो जाता है । इसलिये प्रमेह रोगी की प्रारम्भ में ही चिकित्सा करे ।
वक्तव्य — "त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रगतिभूयस्त्वात् । स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विस्सृति लभते । शरीरशैथिल्यात् स विस्पर्शं शरीरे मंदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति । मंदसश्चैव बहुमन्दत्वात्, मंदसश्च गुणानां गुणैः समानगुणभूषितत्वात् । स मंदसा मिश्रीभावं गच्छन्दूषयत्येनद् विकृतत्वात् । स विकृतो दुष्टेन मंदसोपहितः शरीरकलेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति । कलेदमांसयोरतिममाणाभिदुद्धत्वात् समासे मांसप्रदोषात्, पूतिमांसपिड्डकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः संजनव्रति, अप्रकृतिभूतत्वात्, शरीरकलेदं पुनः दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति ॥" चरक० नि० अ० ॥ ४६ ॥४॥
भल्लातकबिल्वास्त्रुपिप्लौमूलोदकीयां वषाभूपुनर्नवा-चित्रकशटीस्तुहीवरुणकुपुष्करदन्तीपथ्या द्रुमपलोनित्मा यवकोल्लुकुल्ल्यांश्च प्रास्थिकान् सलिलद्रोणे तिक्कवाध्य
चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्थं वचात्रिवृत्कम्पिल्लकभागीं निचुल-गुण्टोगजपिप्लौविड्डङ्गरोप्रशिराषाणां भागेर्धपलिकैष्टु त-प्रस्थं विपाचयेन्मेहश्चयथुकुष्ठगुल्मोदराश्लोहविद्रधिपि-ड्डकानां नाशनं नाम्ना धान्वन्तरम् ॥५॥
मिलावा, विल्व, मुस्ता, पिप्लौमूल, करंज, श्वेतपुनर्नवा, लाल पुनर्नवा, चित्रक, कचूर, थोर, वरणा, पुष्करमूल, दन्ती, हरड, प्रत्येक दस पल, जो, बेर, कुलस्थी, प्रत्येक एक प्रस्थ, पानी एक द्रोण लेकर क्वाथ करे । चतुर्थांश रहने पर उतार कर, इसमें वच, निशोथ, कमीला, भागीं, जलवेतस, सौठ, गजपिप्लौ, विड्डंग, लोष, धिरीष प्रत्येक आधापल, घी एक प्रस्थ मिलाकर घृत सिद्ध करे । यह घृत प्रमेह, शोथ, कुष्ठ, गुल्म, उदर, अर्श, प्लीहा, विद्रधि पिड्डकाओं को नष्ट करता है, इसका नाम धान्वन्तर घृत है ॥५॥
दुबिरैच्छ्या हि मधुमेहिनां भवन्ति मेदोऽभिग्यामगरी-रत्वात्, तस्मात्तीक्ष्णमेतेषां शोधनं कुर्वीत । पिड्डकापोडिताः सोपद्रवाः सव एव प्रमेहा मूत्रादिमाधुयै मधुगन्धसामान्यात् पारिभाषिकी मधुमेहाख्यां लभन्ते ॥६॥
मधुमेह रोगी का विरेचन बहुत ही कठिनाई से होता है, क्योंकि इसके शरीर में मेद बहुत बढ़ी होती है । इसलिये इसको तीक्ष्ण विरेचन देवे । पिड्डका से पीड़ित, उपद्रव युक्त सब प्रमेह, मूत्र आदि (स्वेद-कफ आदि) में मधुरता आने से, मधु के समान गन्ध होने से मधुमेह इस परिभाषा से कहे जाने लगते हैं ।
वक्तव्य — "सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः । मधु-मेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या हि भवन्ति हि ॥ मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मधिव मेहेति । सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुयै च तनोरतः ॥" वाग्भट् । मधुमेह दो प्रकार का होता है, यथा — "कूडे धातु-क्षयाद् वायो दोषैरावृतपथेऽयथा ॥"
दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छुं, मधुपमं स्याद् द्विविधोपचारः ।
क्षीणेषु दोषेष्वनिलारुक्तः स्यात् संतर्पणाद्वा कफसंभवः स्यात् ॥ चरक ॥६॥
न चैतान् कथंचिदपि स्वेदयेत्, मेदोबहुत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ॥७॥
इनको कभी भी किसी प्रकार स्वेद न देवे । मेद की अधिकता के कारण स्वेद से इनके शरीर नष्ट हो जाते हैं ।
"कषायमद्यनिल्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम् ।
पित्तिनां सातिसाराणां रुक्षाणां मधुमेहिनाम् ॥
मिषक्तेसिरिकाणां च न स्वेदमवतारयेत् ॥"
च० सू० अ० १४।१६-१९ ॥७॥
रसायनीनां च दौर्बल्यान्नोर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति प्रमेहिणां दोषाः, ततो मधुमेहिनामधःकाये पिड्डकाः प्रादुर्भवन्ति ॥