सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 526, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ें४७०
सुश्रुतसंहिता
[ अ० २१ ]
खिति प्राणो तावत् कार्यां प्रतिक्रिया । कदाऽपि दैवयोगेन दद्या- रिष्टोऽपि जीवति ॥ इस न्याय से चिकित्सा कही है ॥४८-५६॥ धात्र्याः स्तन्यं शोधयित्वा बाले साध्याऽहिपूतना । पटोलपत्रत्रिफलारसाञ्जनविपाचितम् ॥५८॥ पीतं घृतं नाजयति कृच्छ्राम्प्यहिपूतनाम् । त्रिफलाकोलखदिरकषायं व्रणरोपणम् ॥५८॥ कासीसरोचनातुत्थहरितालरसाञ्जनैः । लेपोऽन्म्लपिष्टो बंदरीत्वग्वा सैन्धवसंयुता ॥५९॥ कपालतुत्थजं चूर्णं चूर्णकाले प्रयोजयेत् । चिकित्सैन्मुष्ककच्छं चाप्यहिपूतनामवत् ॥६०॥ बालक के अहिपूतना रोग में धात्री के दूध का शोधन करके चिकित्सा करे । परबल के पत्ते, त्रिफला, रसौत (धात्रीके) दूधसाथ्य अहि पूतना को भी अच्छा कर देता है । त्रिफला बेर, खैर इनका कषाय व्रण का रोपण करता है । कासीस, हल्दी, तुत्थ, हस्ताल, रसौत इनको कांजी में पीसकर अथवा बेर की छाल सैधवनमक इनको कांजी में पीसकर लेप करे । रोपण काल में मिट्टी के ठोकरे का चूर्ण और तुत्थ का चूर्ण लिङ्गके । मुष्क कच्छ की चिकित्सा अहि पूतना और पामा की मांति करे ॥६०॥
गुदभ्रंशं गुदं स्विन्नं स्नेहाभ्यक्तं प्रवेशयेत् । कारयेद् गार्फणाबन्धं मध्यन्निच्छ्रद्रेण चर्मणा ॥६१॥ वितिगमार्थं वायोश्च स्वेदयेच्छ च सुदुर्मुदुः । क्षीरे महत्पञ्चमूलं मृषिकां चान्नवजिताम् ॥६२॥ पक्त्वा तस्मिन् पचेत्तैलं वातघ्नोषधसंयुतम् । गुदभ्रंशमिदं कृच्छ्रं पानाभ्यङ्गात् प्रसाधयेत् ॥६३॥ गुदभ्रंश में गुदा पर स्वेदन करके स्नेह से गुदा को स्निग्ध करके अन्दर प्रविष्ट करे । फिर बीच में छेद रखकर चमड़े की पट्टी बांध दे । वायु निकलती है, इसलिये उदर पर बार-बार स्वेद देवे । अन्न रहित चुहिया को, महत्पञ्चमूल को दूध में पकाये । इस दूध में वातनाशक औषधियों के साथ तैल सिद्ध करे । इस तैल के पीने और अभ्यङ्ग से कष्ट साथ्य गुद- भ्रंश भी अच्छा होता है ॥६१॥
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने बुद्धरोगचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः ॥२०॥
एकविंशतितमोऽध्यायः
अथातः शूकदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥१॥ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥२॥ अब इसके आगे शूकदोष चिकित्सा का व्याख्यान करेंगे- जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था । वि० मन्तव्य—शूक दोषों का वर्णन नि० स्या० अ० १४ में देखिये ॥१,२॥
संलिख्य सर्षर्पी सम्यक् कषायैरवचर्णयेत् । कषायैर्वेव तैलं च कुर्वीत व्रणरोपणम् ॥३॥ सर्षर्पी में भली प्रकार लेखन करके कषाय वृक्षों के चूर्ण से अवचूर्णन करे (मिश्रकोक्त शोधन कषाय द्रव्यों के चूर्ण को लिङ्गके ) । रोपणसाथ्य कषाय द्रव्यों के कल्क से जल में तैल सिद्ध करे, यह व्रण रोपक है ॥३॥
अष्टोलिकां जलौकोभिर्ग्राहयेच्छ पुनः पुनः । तथा चानुपशाम्यन्तीं कफप्रन्थिवदुद्धरेत् ॥४॥ अष्टोलिका में बार-बार जाँक लगाये । इससे भी रोग शान्त न हो तो कफ ग्रन्थि के समान शस्त्र से इसको काटकर निकाल देवे ॥४॥
स्वेदयेद् ग्रथितं शस्त्रमाडीस्वेदेन बुद्धिमान् । सुखोष्णैरुपनाहैश्च सुस्निग्धैरुपनाहयेत् ॥५॥ कुम्भीकां पाकमापन्नां भिन्द्याच्छुद्धां तु रोपयेत् । तैलेन त्रिफलालोघ्रतिन्दुकाभ्रातकेन तु ॥६॥ ग्रथित को बुद्धिमान् वैद्य निरन्तर नाडी स्वेदसे स्वेद देवे । अतिशय स्निग्ध एवं सुहाते हुए गरम उपनाहो से इसको बाँधे । पकी हुई कुम्भिका को चौरें । शोधन करके इसका रोपण करे । रोपण के लिये त्रिफला, लोघ, तिन्दुक और अम्बाड़ा इनसे चौगुने जल में तैल सिद्ध करे ॥५,६॥
ग्राहयित्वा जलौकोभिरलजीं सेचयेत्ततः । कषायैस्तेषु सिद्धं च तैलं रोपणमिष्यते ॥७॥ अलजी को जाँक लगाकर पिल्लन आदि कषाय वृक्षों के कषाय से परिषेक करे । इन कषाय वृक्षों के कषाय में सिद्ध तैल रोपण के लिये उत्तम है ॥७॥
बलातैलेन कोष्णेन मृदितं परिषेचयेत् । मधुरैः सर्पिषा स्निग्धैः सुखोष्णैरुपनाहयेत् ॥८॥ मृदित को गुनगुने बला तैल से परिषेक करे । काकी- ल्यादि मधुर द्रव्यों को घी से स्निग्ध करके सुहाता हुआ गरम उपनाह बाँधे ॥८॥
संमूढपिडिकां क्षिप्रं जलौकोभिरुपाचरेत् । भिन्त्वा पर्यागतां चापि लेपयेत् क्षौद्रसर्पिषा ॥९॥ संमूढ पिडिका में तुरन्त जाँक लगाये । पक जाने पर चौर- कर, मधु और घी से लेप करे ॥९॥
अवमन्ये गते पाकं भिन्ने तैलं विधीयते । धवाश्वकर्णपत्तङ्गसल्लकीतिन्दुकीकृतम् ॥१०॥ क्रियां पुष्करिकायां तु जीतां सर्वां प्रयोजयेत् । जलौकोभिर्हरेन्चासूक् सर्पिषा चावसेचयेत् ॥११॥ स्पर्शहान्यां हरेद्रक्तं प्रदिद्यान्मधुरैरपि । क्षीरेक्षरससर्पिभिः सेचयेच्छ सुजीतलैः ॥१२॥