भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 530, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 530

४७४

मुश्रवसंहिता

[ ८० २२ ]

अङ्गुष्ठाङ्गुलिर्मर्दशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ॥४९॥ छेदयेन्मण्डलाप्रेण जिह्वापरि तु संस्थिताम् । नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्विषक् ॥५०॥ अस्यादानात् घवेद्रक्तं तन्निमित्तं श्रियेत च । हीनच्छेदाद्भवेच्छोको लाला निद्रा भ्रमस्तमः ॥५१॥ तस्माद्वैघः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विगारदः । गलशुण्डौ तु सन्निष्ठ्य कुर्यात् प्रामस्मिन् क्रमम् ॥५२॥ मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुट्टन्नटैः । श्वोद्वयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ॥५३॥ वचामतिविषां पाठां रास्तां कटुकरोहिणीम् । निष्कवाध्यं पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ॥५४॥ इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदासृभिः । पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्ति गन्धोत्तरां शुभाम् ॥५५॥ ततो धूमं पिबेज्जन्तुद्विरहः कफनाशनम् । क्षारसिद्धे पु मुद्रगेषु यूषश्चाप्यशने हितः ॥५६॥ तुण्डिकेयधूपे कूर्मं सङ्घाते तालुपुष्पुदे । एष एव विधिः कार्यां विशेषः शल्लकर्मणि ॥५७॥ तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् । स्नेहस्वेदी तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ॥५८॥ कीर्तितां तालुजानां तुः

तालु के रोगों की चिकित्सा कहते हैं । जिह्वा के ऊपर लटकती गलशुण्डिका को अंगूठा और अंगुलि के संदर्श से खींचकर मण्डलाम से काट देवे । न तो बहुत अधिक काटे और न कम ही काटे, अपितु एक तिहाई भाग को (दो भाग को बचाकर) काटे । अधिक मात्रा में काटने से रक्त के निकलने के कारण रोगी मर जाता है । थोड़ा काटने से शोफ, लालाखाव, निद्रा, भ्रम और अन्धकार होता है । इसलिये चिकित्सा कर्म को देखे हुए, कुशल वैद्य सावधानी से गलशुण्डी को काटकर निम्न चिकित्सा करें । मरिच, अतीस, पाठा, वच, कूठ, श्योनाक, लवण इनको मधु में मिलाकर प्रतिसारण करें । वच, अतीस, पाठा, रास्ता, कुटकी, नीम इनका क्वाथ करके कवल कराये । इंगुदी (हिगोट) चिरचिटा, दन्ती, त्रिदुत, देवदारु इन पाँच द्रव्यों को पीसकर प्रसुर गन्ध द्रव्य मिलाकर वर्त्ति बनाये । इस वर्त्ति का धूम रोगी दिन में दो बार कफ के नाश के लिये पीये । यवक्षार में सिद्ध किये मूँगों का यूप भोजन में उत्तम है । तुण्डिकेरी, अश्रुप, कूर्म, मांससंघात, तालुपुष्पु में यही चिकित्सा बरते, विशेष कर शल्ल चिकित्सा करे । तालुपाक में पित्तनाशक चिकित्सा बरतनी चाहिये । तालु शोष में स्नेह और स्वेद करे । एवं वातनाशक चिकित्सा करे । तालुजन्म रोगों की चिकित्सा कह दी है ॥४६-५८॥

कण्ठ्यानां कर्म वदथते ।

साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ॥५९॥ छेदनं धूमपानं च गण्डुषो नस्यकर्म च ।

वातिकीं तु हते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ॥६०॥ सुखोष्णान् स्नेहगण्डुषान् धारयेच्छाकप्यभोक्त्रणशः । पतङ्गशकर्माशौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ॥६१॥ द्राक्षापरूपकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे । आगारधूमकटुकैः शैलैषिकीं प्रतिसारयेत् ॥६२॥ श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससेन्धवम् । नस्यकर्मणि योक्तव्यम् तथा कवलधारणे ॥६३॥ पित्तवत् साधयेद्वैघो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् । विस्त्राण्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ॥६४॥ एककालं यंत्रात्रं च मुञ्जीति स्निग्धमल्पशः । उपजिह्विकवच्छापि साधयेदधिजिह्विकाम् ॥६५॥ एकवृन्दं तु विस्त्राण्य विधिं शोधनमाचरेत् । गिलायुश्चापि यो व्याधिस्त्वं च अस्त्रेण साधयेत् ॥६६॥ अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद् गलविद्रधिम् ।

कण्ठ के रोगों की चिकित्सा कहते हैं—साध्य रोहिणियों में रक्त मोक्षण उत्तम है । वमन, धूम्रपान, गण्डुष और नस्य कर्म करें । वातज रोहिणी में रक्त निकालकर नमक से प्रतिसारण करें । सुहाते गरम स्निग्ध गण्डुषों को बार-बार धारण करें । पित्तजन्म रोहिणी में लालचन्दन, शर्करा और मधु से प्रतिसारण करें । द्राक्षा और फालसे का क्वाथ कवल के लिये उत्तम है । कफजन्म रोहिणी में घर का धुवांसा और कटु द्रव्यों (मरिच आदि) से प्रतिसारण करें । कोयल, वायविडंग, दन्ती, सैन्धव इनसे सिद्ध किया तैल नस्य कर्म में और कवल धारण में बरतना चाहिये । रक्तजन्म रोहिणी की चिकित्सा पित्तज रोहिणी की भांति करे । कण्ठशालूक में रक्तमोक्षण करके, तुण्डकेरी के समान चिकित्सा करे । जो के स्निग्ध भोजन को थोड़ी मात्रा में एक समय खाये । अधिजिह्विका की चिकित्सा उपजिह्विका की भांति करे । एक वृन्द में रक्तमोक्षण करके शोधन विधि बरते । गिलायुरोग में शल्ल चिकित्सा करे । गलविद्रधि जो मर्म में स्थित न हो, भली पकी हो, उसका भेदन करे ॥५९-६६॥

वातात सर्वसर् चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ॥६७॥

तैलं वातहरेः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ।

ततोऽस्मै स्नेहिकं धूममिस् दद्याद्विच्छक्षणः ॥६८॥

शालराजादनैरण्डसारैर्कुदमधूकजाः ।

मञ्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः ।

श्रीसर्जरसशैलैयमधूच्छिच्छानि चाहरेत् ॥६९॥

तत्सर्वं सुकर्ता चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः ।

टुण्डुकवृन्तं सख्ताद्रं मतिमास्तेन लेपयेत् ॥७०॥

एष सर्वसरे धूमः प्रगस्तः स्नेहिको मतः ।

कफेनो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ॥७१॥

पित्तात्मके सर्वसरे मुदधकायस्य देहिनः ।

सर्वः पित्तहरः कार्यां विधिर्मधुरशीतलः ॥७२॥

प्रतिसारणगण्डुषो धूमः संशोधनानि च ।

कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ॥७३॥