सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 605, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंॐ० ३ ९१।
द्विराचरेन्मभ्यवर्ल्ीन् वारान् डुबङस्तथा । केचिदेवं कमं प्राहुमन्दमधभ्योत्तमाभ्िषु ॥१८॥ कर्योकिं बर प्रवर, मध्य ओर अवर भेद से तीन प्रकारका
कहा है, इसलिये आहार क्रम भी तीन प्रकार का दै । बल्वान्
मनुष्य एक अनुक्रम को एकही वार बरते। मध्यम बख्वाखा दो बार ओर दुबल मनुष्य तीन बार बरते | कई आचार्यं इस विधि को मन्दाग्नि; मध्यमाग्नि ओर उत्तमाग्नि के विचार ते मानते ३ ॥१७,१८॥
संसगेण विच्द्धेऽमौ दोषकोपभयाद्भजेत् । प्राक् स्वादुतिक्तो स्निग्धाम्टङ्वणान् कटुकं ततः ॥१९॥ स्वाद्रम्खख्वणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् । स्निग्धरूक्षान् रसश्विव भ्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः॥२०।
पेयादि अन्न संसजन क्रम से बढ़ी इई अग्निम दोषों के
कुपित होने के भय से प्रथम मधुर, तिक्त; स्निग्ध, अम्ल,
ववण. कटु रस खाये । पी मधुर, अम्ल, ख्वण रसो को,
फिर मधुर ओर तिक्त को, इसके बद् स्निग्ध, रक्ष को अदलब्रदलकर खाये । इससे आगे स्वस्थ की भांति बरते |
कहा मी ईै--““दद्यान्मधुरहयानि ततोऽम्ल्वणौ . रसौ ।
स्वादुतिक्तो ततो मयः कषायकटुको ततः ॥ अन्योन्यप्रस्यनीकानां
रसानां स्निग्धरूक्चयोः । व्यत्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं
नयेत् ॥ ब्रद्धवागमड । अन्योन्यप्रवयनीकानां रसानां स्निग्धरुक्चयोः । व्यत्यासादुपयोगेन प्रकृति गमयेद् भिषक् || चरक ।
वि° मन्तव्य-पेया विलेपी आदि आहार कल्पना का नाम
“संसगक्रमः तथा “संसजन क्रमः” है । इस क्रम से जठराग्नि का सन्धुक्षण होने पर प्राकृतिक आहार देना प्रारम्भ करे ॥
केवख स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् । स सप्तरात्रे मुजो सुज्ञीत खघु भोजनम् ॥२१॥ जिसने केवर स्नेह ही पीया शो अथवा केवल वमन ही किया हो, वह मनुष्य सात दिन केवर लशु भोजन ही करे ॥२१॥ कृतः सिराभ्यथो यस्य कृतं यस्य च ओधनम् । स ना परिहरेन्मासं यावद्रा बख्वान् भवेत् ॥२२॥ जिसने सिरावेध कराया हो, जिसको विरेचन दिया गया ह, रसे मनुष्य एक मास तक या जव तक बल्वान् न हो, । कोष आदि को छोड देवे ॥२२॥
यहं ज्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः। तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ॥२३॥
चिकित्सास्थानम् ५४९ तेखपूणोममद्धाण्डसधमोणो ब्रणातुराः । स्निग्धजञुद्धाक्षिरोगातो उवरातीसारिणश्च ये ॥२४॥ ब्रणरोगी, स्निग्धशरीर, शुद्धशरीर, आंख के रोगी, उव्र ओर अतिसाररोगी ये तैल से मरे पात्र की माति (जरा क्षयका लगने से शिरनेवाे) एवं मिद्ध के कचे वतन की माति (शीघ्र टूयनेवाके) होते है ।
यथेव तर्णं पूणे तैखपात्रं तथेव च । गोपाक इव दण्डी गाः सवस्माद्पचारतः। शून्यदेहं प्रतीकारासदिष्णं परिपा्येद् ॥ चरक सि° अ० १२-४-५ ॥(२४॥
क्रध्यतः कुपितं पित्तं कुयोत्तास्तानुपद्रवान् । आयास्यतः ओचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ॥२५॥ मथुनोपगमाद्घोरान् वउ्याधीनाप्नोति दुरमेतिः। आत्तेपकं पक्षघातमङ्गप्रमरहमेव च ॥२६॥
गुह्यप्रदेशो इवयथुं कासश्वासौ च दारुणो । रुधिरं शुक्रवच्चापिं सरजस्कं प्रवतेते ॥२७॥
रभते च दिवास्वप्नात्तास्तान् व्याधीन् कफात्मकान् ।
प्टीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां इवय ५रम् ॥२८॥ मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम् । तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ॥२९॥ उच्चैः सं भाषणाद्वायुःशिरस्यापादयेद्रजम्।
आन्ध्यं जाञ्यमजिघ्रस्वं बाधियं मूकतां तथा ॥३०॥ हलुमोक्षमधोमन्थमर्दिंतं च सुदारुणम् ।
नत्रस्तम्भं निमेषं वा ठष्णां कासं प्रजागरम् ॥२१॥ छभते दन्तचाखं च तास्तांश्चान्यानुपद्रवान् । यानयानेन भते छर्दिमूच्छोभ्रमक्छमान् ॥३२॥ तथेवाङ्गमहं घोरमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् । चिरासनात्तथा स्थानच्छोण्यां भवति वेदना ॥३३॥
अतिचङ्कृमणाद्वायुजेङ्कयोः ङुरुते रुजः ।
सक्थिप्रओोषं शोफं वा पादहषमथापि वा ॥३४॥ शीतसंभोगतायानां सेवा मारुतशृद्धये। ततोऽङ्गमद विष्टम्भशूटाध्मानभ्वेपकाः॥३५॥
वातातपाभ्यां वेवण्य उवरं चापि समाप्लुयात्। विरुद्धाथ्यञनान्सरत्युं व्याधि वा घोरस्च्छति ॥३६॥
असार्म्यभोजनं हन्यादरख्वणेमसंशयम्।
अनात्मवन्तः पञ्चुवदुमुञ्जते येऽप्रमाणतः ।
रोगानीकस्य ते मूरमजीणं प्राप्ठुबन्ति हि ॥३७॥ रोगी एक एक अनुवासनवस्ति लेकर तीन तीन दिन , तक कोष आदि परहेज का पालन करे । तीसरे परहेज ॐ पालने क उपरान्त जैसा ठीक जंचे, ` वेसा करे । ( दुसरे कहते
दकि अग्नि बल आदि का विचार करके चार-पाँंच दिनके
4 पीछे जब ठीक समे तब अनुवासन दे.) ॥२३॥ .
क्रोध करने पर . कुपित इआ पित्त, दाह, प्यास आदि. पित्तजन्य उपद्रवो को करता हे। परिभम कतेसेया सोचने से चित्त विभ्रम उत्पन्न होता है । खरी सेवन कलनेपर _
भयानक रोग, आक्तेपक, पक्चाधात, अंगो का जकङ्ा जाना, । ५ र । । 3 शोथ 8 ६ ६ 5 (च: ~ 3 । + (1 अआ ॥ गुष्यभाग मं शोथ, -भयानक् कास, श्वं स,-नाय-का
इ ~ +
न
२ १ ४१२ र # |~
"न्वं त भ. क - १५ न ^~ * ` ५ ५4 ः ।
न 9 ~ = क + + क -4 केके
"=+ `
3४ भ कि.