सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 658, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 658

६०२ `

वातजन्य रोगों मे-हताधिमन्थ, निमिष; गम

दृष्टि, वातहत वत्तं असाध्य है । वातजन्य काच रोग याप्य हे ।

शुष्काक्षिपाक, अघिमन्थ, अभिष्यन्द, मारुत पय्यय्‌ ओर अन्यतो -

वात ये पांच रोग साध्य रह २६३०]

असाध्यो हस्वजाञ्यो यो जर्खावश्च पैत्तिकः ॥३१॥

परिम्खायी च नीख्श्च याप्यः काचोऽथ तन्मयः ।

अभिष्यन्दोऽधिमन्थोऽम्खाध्युषितं शाक्तिका च या ॥

दृष्टिः पित्तदिद्ग्धा च धूमदञ्जीं च सिध्यति ।

पित्तजन्य रोगों मं-हस्वजाञ्य, जल्खलाव यं दोरोग

असाध्य हँ । परिम्लायिकाच ओर नीख्काच ये दो याप्य हं ।

पित्तज अभिष्यन्द्‌, अधिमन्थ, अम्लाध्युषित, शुक्तिका, पित्त- विदग्ध दृष्टि जर धूमदर्शि-ये छ, साध्य दै ।।२९,१२॥

असाध्यः कफजः सावो याप्यः काचश्च तन्मयः ॥२३॥

अभिष्यन्दोऽधिमन्थश्च बखासभ्रथितं च यत्‌।

दृष्टः ऽखेष्मविद्रधा च पोथक्यो छगणरच यः ॥३४॥

कृमिग्रन्थिपरिक्ठिन्नवत्मंशक्छामंपिष्टकाः। रखेष्मोपनाहः साध्यास्तु कथिताः उरेष्मजेषु तु ॥३५॥

केफजन्य रोगों मे ~ कफजघाव असाध्य है, कफजकाच

याप्य हे } अभिष्यन्द, अधिमन्थ, बलास, ग्रथित, शलेष्मविदग्ध￾दृष्टि, पोथकौ, ठ्गण, मिग्रन्थि, परि्लिन्निवत्म, शुक्छ, अम,

पष्क, श्छेष्मोपनाह, ये ग्यारह रोग सोध्य ह | ३३-३५॥ ` रक्तखाबोऽजकाजातं शोणितार्थोत्रणान्वितम्‌ ।

चुक् न साध्य काचश्च याप्यस्तञ्जः प्रकोतितः ॥२६]।

मन्थस्यन्दो किलिष्टवतमे हर्षोत्पातो तथेव च । , सिराजाताऽख्नाख्या च सिराजाटं च यत स्मृतम्‌ ॥ . पण्यथाब्रणं शक्रं ओणितामोजु नश्च यः। एते साध्या विकारेषु रक्तजेषु भवन्ति हि ॥३८॥ रक्तजन्य रोगो मेँ-र्तछाव, अजका, शोणिताश, शतशुक्र ये चार रोग असाध्य है । रक्तजकाच याप्य है। अधिमन्थ अभिष्यन्द्‌, कष्टवत्मं, शिराहष, ˆशिरोत्पात, अज्ञना, सिरा- लाल, पवणीं, अव्रणशुक्र, शोणिताम . ओर अजुन-ये ग्यारह रोग

^ . - रक्तजन्य रोगों म खाध्य ई ॥२६-३८॥ व

(> पयाछरावो नाक्ररान्ध्यमश्चिपाकात्ययोऽख्जो ।

^ असाध्याः सवजा याप्याः काचः कोपश्च पद्मणः ॥ ^ वत्मोवबन्धो यो व्याधिः सिरासु पिडका च या।

^. भस्तायमोधिमरांसाम स्नाय्वर्मोत्सङ्किनी च या॥४०॥

ˆ पृयार्सश्चावरेदं च ञ्यावकदंमवत्मनी। तथाऽ्शोवत्मे जष्कागेः अकंरा्वेत्म यच्च वे ॥४१॥

| सञोफश्चाप्यज्रोफश्च व पाको वहर्वत्मे च। _ `

त्म ऊम्भोका बिसवत्मं च सिध्यति ॥४२॥ सवज नेत्र रोगो मे--पूयालाव, ` नाकुलन्धय, अक्षिपाका- त्यय, अलजी, ये चार रोग असाध्य है | काच,

=

सुश्रतसंहिता

| स्नाख्वम, उत्संगिनी पूयाल, अबु द्‌, ₹रयावकद्म = ॥

युक्त पूय बहती है, उसे पूयाठख कहते दै ।

पद्मकोपं ये । बहर ध्र वेदना रहित अन्थि. को. उपनाह कहते ई ॥४॥

[०२ दो याप्य है । वत्ेविवन्ध, सिरापिढका, प्रसतायमे, जधिमांररे ४ |

अर्शोवतम, शुष्काश, शकरावत्म; सशोफपाक, अशोफपा

बहल्वत्म॑, अक्लिन्नवत्म, कुम्भीका, ओर विखवत्म॑-ये उरं ।

रोग साध्य द ॥२६-४२॥ सनिमित्तोऽनिमित्तश्च दावसाध्यौ तु बाद्यजो ॥ बाह्यज रोगों मे सनिमित्त ओर अनिमित्त येदो रोगं

असाध्य कदे हैँ ॥४२।।

पटसप्रतिर्विकाराणामेषा संग्रहकोत्तेना ॥४३॥

आंख के छत्तर रोग इस प्रकार संक्ञेप मे कह दिये || नव सन्ध्याश्रयास्तेषु बत्मजास्त्वेकविशतिः।

गक्छभागे दशकश्च चत्वारः कृष्णमागजाः ॥४४॥

सवाश्रयाः सप्रदश रष्टिजा द्वादओेव तु । बाह्यजौ द्वो समास्यातो रोगो परमदारुणौ। | भूय एतान्‌ प्रवच्यामि सङ्कयारूपचि कित्सितेः ॥४५॥ | सन्धि आश्रित नौ, वस्मजन्य इक्ीस, शुक्ठभाग म |

ग्यारह, कृष्णभाग मेँ चार, स्वाश्रय सत्तरह, दष्टिजन्य बारह. बाह्यजन्य दो रोग॒ अति मथानकर्द। इन रोगोंकी संख्या, |

लक्षण ओर चिकित्सा फिर करहूंगा । (बाह्यज रोगों से अभिप्राय |

ष्िगत रोगों से. दे) ॥४४,४५॥।

इति सुश्रतसंहितायाम॒त्तरतन्त्रान्तगते शालाक्यतन्ते

ओपद्रविको नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः सन्धिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः।

यथोवाच भगवान्‌ धन्वन्तरिः; ॥२॥ |

अब्र इसके आगे सन्धिगतं रोगविज्ञानीय अध्यायं का 5 व्याख्यान किया जायेगा-जैखा भगवान्‌ धन्वन्तरि ने कहा था॥ पूयासः सोपनाहः खावः पवेणिकाञञ्जी। |

कुमिभ्रन्थिरच विज्ञेया रोगाः सन्धिगता नवे ॥२॥ |

सन्धिगतं रोग नौ रै, यथा-पूयाखस, उपनाह) का ||

पवणिका, अल्जी ओर कृमिगन्थि (इनमे खाव चार ह) ६ ४.

प्रकार से नौ रोग सन्धषिगत है ॥३॥ , 4

पक्रः जोफः सन्धिजः संसवे्यः

सान्द्र पूयं पूति पूयाख्सः सः । परन्थिनौत्पो दष्टिसन्धावपाकः . |

| कण्डप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ॥४॥ ,

` कनीन सन्धिजन्य जिस शोफ कै पकने पर घ, दुग 2 _ ।

हृष्टि सन्धि मे बडी, न पकने या थोड़ी पकनेवाी,

१ ए < „ ~ +

4; 2 4 "न { रः $ क क < + - भ प 0 व्व. न ण क १ न 0 क