सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 733, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ३९ ष्णा मूच्छ श्रमो दाः स्वप्नना्लः शिरोरुजा
कण्ठास्यगोषो वमथु रोग्रहर्बोऽरुचिस्तथा ॥४७॥
पर्वमेदश्च जम्भा च वातपित्तञ्वराकृतिः।
वात-पित्तजन्य ज्वर के लक्षण--प्याख, मृच्छां, भ्रम, दाह,
निद्रानाश, शिर म वेदना, गले आर मुख म शुष्कता, वमथु
( छदि ), रोमांचता, अरुचि, पवभेद (खन्धिरयो मे दद) ओर
भमा आना ये बातपित्तज ज्वर के लक्षण दै ।४७॥
स्तैमित्यं पवंणां भेदो निद्रा गोरवमेव च ।४८॥
जिसेग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवतेनम् ।
खन्तापो सभ्यवेगश्च वातरङेषपरञ्वराछृतिः ।४८॥
स्तिमितता ( शरीर का गीठे व्लसे ढेपा खारहना),
प्वमेद, निद्रा की अधिकता, भारीपन शिर का जकडना,
प्रतिश्याय, काख, पसीना आना, सन्ताप; उवर मध्यम रहना
वातपित्त सवर के लक्षण हँ ॥४८,४६॥
दिश्रतिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्टृषा ।
मुहुदौदो मुहुः शीतं श्डेष्म पित्तञ्वराृतिः ॥५०॥
मुख मे लिसखलिखापन ओर कडआहट, तन्द्रा, मोह, कास
अरुचि, प्यास, कभी दाद ओर कभी शीत यह कफ-पित्त जन्य
उ्वर के ठक्षण है । (जम्भाईै, आध्मानः मद्, उत्कम्पनः पवमेद्
शरीर मे नवलता, प्यास, प्राप, सन्ताप वात पित्तजञ्वर में
होते द । शक कास, कफ की अधिकता, शीतः कम्पन; पीनस
भारीपन, अरुचि, विष्टम्भ ये वात कफ उवर कै लक्षण है|
शीत, दाह, अरुचि, स्तम्भ, स्वेद, सोह;+ मद्; भ्रम, कास
अंगों की शिथिकता, जीम चलाना, कफ पित्त-उवर में होते ई) ।
कृशानां उवरयुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् । दोषः स्वल्पोऽपि संबद्धो देहिनामनिरेरितः ॥५१॥ सततान्नेदय॒ष्कञ्याख्यचातुथौन् सप्ररेपकान् । केफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि ॥५२॥
ञ्वर से मुक्त इए कृश पुरुषों के मिथ्या आहारः विहार ॑
करने के कारण थोड़ा सा मी (रहा) दोष-वायु की प्रेरणा से
ष्दृकर कफस्थान के विभाग से सतत, अन्येदुष्क, च्याख्य
` चावुथक ओर प्रखेपक उषरं को उत्पन्न करता हे ।
वक्तव्य-कफस्थान-आमाशय, उरः, कण्ठ, शिर ओर
सन्धि है | इनम आमाशयस्थ दोष सततज्वर को करता हे ह ज्वरे प्रतिदिन दो समय आता दै । (उरःस्थ दोष दूसरे दिन, कण्ठस्य दोष तीसरे दिन, चिरस्य दोष चौथे दिन;
पन्धिस्थ दोष) प्रलेपक् ज्वर करता है । चरक मे इनको अन्य
स्प से धातुओं की दृष्टि से कहा दै, यथा-
र्कघास्वाधरयः प्रायो दोषः खततकं ज्वरम् ।
पमरस्यनीक् : ऊुरते कालबदधक्चयात्सकम् ॥
उत्तरतन्घरम् ६७७ अहोरात्रे सततको द्रौ काठावनुवर्दते । कालग्रङृतिदृष्याणां प्रापयेवान्यतमाद् बलम् ॥
दोषो मेदोवहा रध्वा नाडीरल्येचयुकं उवरम् |
सप्रस्यनीकः कुरुते एककालमहर्भिि |
दोषोऽस्थिमञ्जगः कुयात् वृतीयकचुथंको
गतिः द्थेकान्तरान्येचुः दोषस्योक्तान्यथा परेः ॥
रक्तमेवाभिसंसृज्य कयां दन्येद्युकं ज्वरम् | मांखखोतांस्यनुखतो जनयेत्त॒॒वरतीयकम् ॥ उ्वरं दोषः संश्तो हि मेदोमागः चदुथकम् ।
अन्येदयुष्कः; प्रतिदिने दिनं दत्वा तृतीयकः ॥
दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रस्येति ख चतुथकः।
अधिशेते यथा भूमि ब्रीजकाठे च रोहति ॥
अधिशेते तथा धातुं दोषः काठे च कुप्यति ।
स वृद्धि बल्काटं च प्राप्य दोषस्त्रतीयकम् ॥
चतुथकं च ऊुरुते प्रत्यनीकवलश्चयात् |
कत्वा वेगं गतव्रलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिता: ॥
पुनर्बिष्द्धाः स्वे काले ञ्वरयन्ति नरं मलाः ॥'
ज्र दोष अधिक मात्रा से सब खोतों मे फेठे रहते है,
तब सन्तत ज्वर रहता है, यथा-
खोतोभिः विसता दोषा गुरो रखवाहिभिः।
सवंगात्रानुगा स्तब्धा उवरं कुवन्ति सन्ततम् ॥
दशाहं द्वादशाहं बा सप्ताहं वा सुदुःषहः।
ख लीघ्र' शीघ्रकारित्वात् प्रशमं याति. इन्तिवा॥
कारदष्यप्रकृतिमिः दोषस्वुल्यो हिं सन्ततम् |
निष्प्रस्यनीकं कुरुते तस्माज् जेयः. सुदुःखहः ।
यथा घातं यथा मूत्रं पुरुषं चानिखादयः।
युगपञ्चानुपद्न्ते नियमात् सन्तते उवरे ॥
स शुद्धया वाप्यशुद्धथा वा रखादीनामशेषतः ।
सप्ताहादिषु क्षु प्रशमं याति हन्तिवा॥
यदातु नातिशचध्यन्ति नवा शुध्यन्ति स्गंशः।
द्वादशैते सरदिष्टा सन्ततस्याभ्रयास्तद्ा ॥
(बारह - तीन दोष, सात रक्तादि धा, मख ओर मू्र-- `
ये बारह ) |.
विस द्वादशे कत्वा दिवसे व्यक्तलक्षणम् ।
दुकुभोप्मः कारं दोधमप्यनुवत्तते ॥।
इति बुद्ध्वा अवरं वेधः उपक्रामेत्तु सन्ततम् ।
क्रियाक्रमविधो युक्तः प्रायः प्रागपतपणेः॥
सुत के प्रलेप, बातबलासक, आदि वरो का अन्तभोव
इसी संतत मे हो जाता दै । केवल बारह वस्व॒ओं सें न्यूनाधिक ~ `
भाव रहता हे । क