सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 733, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 733

अ० ३९ ष्णा मूच्छ श्रमो दाः स्वप्नना्लः शिरोरुजा

कण्ठास्यगोषो वमथु रोग्रहर्बोऽरुचिस्तथा ॥४७॥

पर्वमेदश्च जम्भा च वातपित्तञ्वराकृतिः।

वात-पित्तजन्य ज्वर के लक्षण--प्याख, मृच्छां, भ्रम, दाह,

निद्रानाश, शिर म वेदना, गले आर मुख म शुष्कता, वमथु

( छदि ), रोमांचता, अरुचि, पवभेद (खन्धिरयो मे दद) ओर

भमा आना ये बातपित्तज ज्वर के लक्षण दै ।४७॥

स्तैमित्यं पवंणां भेदो निद्रा गोरवमेव च ।४८॥

जिसेग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवतेनम्‌ ।

खन्तापो सभ्यवेगश्च वातरङेषपरञ्वराछृतिः ।४८॥

स्तिमितता ( शरीर का गीठे व्लसे ढेपा खारहना),

प्वमेद, निद्रा की अधिकता, भारीपन शिर का जकडना,

प्रतिश्याय, काख, पसीना आना, सन्ताप; उवर मध्यम रहना

वातपित्त सवर के लक्षण हँ ॥४८,४६॥

दिश्रतिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्टृषा ।

मुहुदौदो मुहुः शीतं श्डेष्म पित्तञ्वराृतिः ॥५०॥

मुख मे लिसखलिखापन ओर कडआहट, तन्द्रा, मोह, कास

अरुचि, प्यास, कभी दाद ओर कभी शीत यह कफ-पित्त जन्य

उ्वर के ठक्षण है । (जम्भाईै, आध्मानः मद्‌, उत्कम्पनः पवमेद्‌

शरीर मे नवलता, प्यास, प्राप, सन्ताप वात पित्तजञ्वर में

होते द । शक कास, कफ की अधिकता, शीतः कम्पन; पीनस

भारीपन, अरुचि, विष्टम्भ ये वात कफ उवर कै लक्षण है|

शीत, दाह, अरुचि, स्तम्भ, स्वेद, सोह;+ मद्‌; भ्रम, कास

अंगों की शिथिकता, जीम चलाना, कफ पित्त-उवर में होते ई) ।

कृशानां उवरयुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम्‌ । दोषः स्वल्पोऽपि संबद्धो देहिनामनिरेरितः ॥५१॥ सततान्नेदय॒ष्कञ्याख्यचातुथौन्‌ सप्ररेपकान्‌ । केफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि ॥५२॥

ञ्वर से मुक्त इए कृश पुरुषों के मिथ्या आहारः विहार ॑

करने के कारण थोड़ा सा मी (रहा) दोष-वायु की प्रेरणा से

ष्दृकर कफस्थान के विभाग से सतत, अन्येदुष्क, च्याख्य

` चावुथक ओर प्रखेपक उषरं को उत्पन्न करता हे ।

वक्तव्य-कफस्थान-आमाशय, उरः, कण्ठ, शिर ओर

सन्धि है | इनम आमाशयस्थ दोष सततज्वर को करता हे ह ज्वरे प्रतिदिन दो समय आता दै । (उरःस्थ दोष दूसरे दिन, कण्ठस्य दोष तीसरे दिन, चिरस्य दोष चौथे दिन;

पन्धिस्थ दोष) प्रलेपक्‌ ज्वर करता है । चरक मे इनको अन्य

स्प से धातुओं की दृष्टि से कहा दै, यथा-

र्कघास्वाधरयः प्रायो दोषः खततकं ज्वरम्‌ ।

पमरस्यनीक्‌ : ऊुरते कालबदधक्चयात्सकम्‌ ॥

उत्तरतन्घरम्‌ ६७७ अहोरात्रे सततको द्रौ काठावनुवर्दते । कालग्रङृतिदृष्याणां प्रापयेवान्यतमाद्‌ बलम्‌ ॥

दोषो मेदोवहा रध्वा नाडीरल्येचयुकं उवरम्‌ |

सप्रस्यनीकः कुरुते एककालमहर्भिि |

दोषोऽस्थिमञ्जगः कुयात्‌ वृतीयकचुथंको

गतिः द्थेकान्तरान्येचुः दोषस्योक्तान्यथा परेः ॥

रक्तमेवाभिसंसृज्य कयां दन्येद्युकं ज्वरम्‌ | मांखखोतांस्यनुखतो जनयेत्त॒॒वरतीयकम्‌ ॥ उ्वरं दोषः संश्तो हि मेदोमागः चदुथकम्‌ ।

अन्येदयुष्कः; प्रतिदिने दिनं दत्वा तृतीयकः ॥

दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रस्येति ख चतुथकः।

अधिशेते यथा भूमि ब्रीजकाठे च रोहति ॥

अधिशेते तथा धातुं दोषः काठे च कुप्यति ।

स वृद्धि बल्काटं च प्राप्य दोषस्त्रतीयकम्‌ ॥

चतुथकं च ऊुरुते प्रत्यनीकवलश्चयात्‌ |

कत्वा वेगं गतव्रलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिता: ॥

पुनर्बिष्द्धाः स्वे काले ञ्वरयन्ति नरं मलाः ॥'

ज्र दोष अधिक मात्रा से सब खोतों मे फेठे रहते है,

तब सन्तत ज्वर रहता है, यथा-

खोतोभिः विसता दोषा गुरो रखवाहिभिः।

सवंगात्रानुगा स्तब्धा उवरं कुवन्ति सन्ततम्‌ ॥

दशाहं द्वादशाहं बा सप्ताहं वा सुदुःषहः।

ख लीघ्र' शीघ्रकारित्वात्‌ प्रशमं याति. इन्तिवा॥

कारदष्यप्रकृतिमिः दोषस्वुल्यो हिं सन्ततम्‌ |

निष्प्रस्यनीकं कुरुते तस्माज्‌ जेयः. सुदुःखहः ।

यथा घातं यथा मूत्रं पुरुषं चानिखादयः।

युगपञ्चानुपद्न्ते नियमात्‌ सन्तते उवरे ॥

स शुद्धया वाप्यशुद्धथा वा रखादीनामशेषतः ।

सप्ताहादिषु क्षु प्रशमं याति हन्तिवा॥

यदातु नातिशचध्यन्ति नवा शुध्यन्ति स्गंशः।

द्वादशैते सरदिष्टा सन्ततस्याभ्रयास्तद्‌ा ॥

(बारह - तीन दोष, सात रक्तादि धा, मख ओर मू्र-- `

ये बारह ) |.

विस द्वादशे कत्वा दिवसे व्यक्तलक्षणम्‌ ।

दुकुभोप्मः कारं दोधमप्यनुवत्तते ॥।

इति बुद्ध्वा अवरं वेधः उपक्रामेत्तु सन्ततम्‌ ।

क्रियाक्रमविधो युक्तः प्रायः प्रागपतपणेः॥

सुत के प्रलेप, बातबलासक, आदि वरो का अन्तभोव

इसी संतत मे हो जाता दै । केवल बारह वस्व॒ओं सें न्यूनाधिक ~ `

भाव रहता हे । क